My Corona

My Corona

Chapter one

It was a cool pleasant morning in November 2020. As I was striding across the gravel-studded foot-way leading to the hospital, I had a strange feeling of newness; everything around me was as if new, the big porch leading to the hospital entrance, the temple on my right, the scantily parked cars in vicinity and even the resident doctor who was accompanying me. Everything was as if new. It was quite natural, I felt, after all, it was after a long break of seven months I was joining back on my work in the hospital. Full seven months away from the hospital. Though busy with my private outpatients, a hospital round was always the cream of my activity. I was forced to keep away from it. The reason: Corona-phobia. I was 65. Hospital management had advised me to keep away from the hospital in good faith. I could see the well-meaning logic behind this. I belonged to a high-risk group for corona disease, given my age; and the hospital did not feel like taking the risk. Walking back, I explained to my resident doctor the logic behind this advice and also my prompt and whole-hearted compliance in the matter. “After all, even if one of the senior consultants were to suffer seriously due to covid, the negative impact on the staff would be incalculable, it is prudent for the hospital to advise me that way” Little did I know then, it was to be my own future after next few months, a patient of severe covid pneumonitis, rapidly worsening from oxygen therapy to full-blown ventilation therapy in a matter of two days. This happened five months after. It was when the so-called second wave of corona pandemic gripped the entire city in an unexpected ferocity. In a way my keeping away from the hospital during those seven months, my use of masks for legal satisfaction were all proven useless. Corona did catch me as per its will and whim.

In the wee hours of the morning, on the auspicious day of Gudhi Padwa, when there were plans for a family celebration, it all started. A few days of sore throat, some fever, many loose motions, and my oxygen saturation plummeted to 90 and below. A grave sign. Suchita, my wife collected the necessary utilities and I was rushed to Deenanath Hospital. My memory of the events that followed is patchy. I remember being emotional at times. Our minds are badly inclined to negativity. There was a sense of impending death that engulfed my existence. I went too far, felt sorry to be destined to have so little longevity in our family. I was so careful about my health otherwise. No indulgence. Good time management. Extremely regular lifestyle, comfortable sleep pattern. Even as a resident doctor in my younger age, I would sleep for good four hours in the evening before I would join my night duty, it was an attempt to prevent sleep deprivation. I had even refused a role in a drama in my college days, for the sole reason that it demanded smoking! Looking back after so many years, it looks so much juvenile, puritan. I have been taking regular exercise to my capacity. Though not a health freak in the current sense, I was careful enough not to damage my health in any known way. My primary contention has always been that body and health are the greatest gifts that nature has endowed us with and we have to preserve them since they are our only means to enjoying our lives. Even though I am a physician, dealing with medicines, my own consumption of medicines has been miniscule. No unnecessary medicines. Maybe that, I had some extra pride in my health management, an arrogance perhaps; which took a massive beating as my condition worsened. I took a faint look at Suchita, remembered my daughters, granddaughters, all my family members as I was wheeled rapidly in ICU. Things happen so fast that you hardly get any time to express yourself when you depart. I was grieved, felt annoyed at the course of events.

While in the ICU the true story began unfolding. The oxygen saturation would not respond to nasal prong oxygenation, mask breathing, or even high flow nasal oxygenation. I could see the worry and anxiety written large on the faces of my colleagues. Outwardly they were encouraging me, trying to keep my morale intact. Even in that state, I could sense that the optimism they were showering on me was more out of their love than the reality. Later on, a kind of physical and mental dumbness started pervading. I became totally negative to the prospect of any management. I felt like leaving all this and going back home. I was never a part of management in any serious covid patient so far. I was on a self-proclaimed leave. But I had my own reservations about many aspects of covid management plan all over. I had a feeling that steroids avoided as much a possible or should be used for a very limited time if at all, that Remdesivir need not be used as much as is possible on account of its poor efficacy, the only point in its favour being that it was generally nontoxic. I was strongly against using immunosuppressants for covid. The idea behind this was relatively simple. Whenever a pathogenic organism enters the human body, it is identified antigenically in as short a time as is possible. Pending this identification, multiple antibodies are produced in an attempt to contain it. This is called an Anamnestic Reaction, and it happens through the activation of so-called memory cells in the blood which are supposed to carry the memory of the entire lifetime exposure to various antigens. Since the current virus is a novel one, many of us may not have any memory of a similar virus in our memory cells. This leads to a massive outpouring of various non-specific antibodies, complements, cytokines in the blood, leading to what we call as Cytokine Storm. Maybe that the storm itself causes harm (the current treatment uses this hypothesis), but it is also possible that the same mechanism is the way to develop antibodies. In the latter situation, we could be harming by suppressing the natural immunological process in the body. All this logic in the background and with that the prospect of having to consume all these medicines in due course must be at the back of my resistance. Coupled with all this, statistics were showing very high mortality in ventilated patients. I am sure our doctors must have found a tough customer to buy in me! All this flashed for few seconds in my mind and then followed a complete silence.

I do not have any memory of what followed. It seems they had intubated me and put me on ventilation which continued for ten days or so. For me, it was all silence and dreams. The dreams were all bizarre, irrelevant, and irritating.

In one of my dreams, I remember lying flat on the floor listening to some vague music of all sorts. The room that I occupied was decorated with many odd shapes, so was the floor. The colour of everything was dull blue-grey. Many patients were lying in all directions across the floor listening to the same repetitive music. I cannot say whether I should call it music at all and it lasted for eternity. The instructor came from nowhere finally to stop it all and asked me how did I find it. I was already feeling lulled into silence, too fatigued with boredom, had no strength to answer the question. However, there arose a distinct question in my mind even then in that state – How will this cure my covid?

The daily sponging with warm wipes must have created a deep impact on me. I felt filthy, desperate, dependent, helpless against it. There were many dream sequences involving sponging. They gave me sponging at all places, in the room, in a tunnel, on an open road, in the evening twilight, early dark hours of the morning. They were never tired of it, though I felt loathe to have it. I felt shy of getting nursed, their unending sympathy drove me mad.

There were hallucinations of various sorts. The ICU itself must be having a lot many alerts, alarms. Superadded to that I used to hear low-tune music mingled with that. The music continued all through. Occasionally in the midnight everything as if would get angry, its pitch rose. the tempo of the music got accelerated, the rhythm became fast and with that my bed, my room joined in the chorus. Everything in the room started oscillating to the tune of music. This would last for minutes.

I could smell some faint sweetish smell all around, could see tiny creatures akin to spiders descending in groups along the walls. They shone brightly at night, dangling on loose threads right from the roof to the middle of the room in blues, violets, and reds.

The combined effect of all this made me paranoid. I lost my faith in the people who were nursing me so well. I doubted their intentions, had a feeling that I was getting drugged, mesmerized. I would repeatedly request someone unknown to rid me of this situation but to no avail.

Superadded to all this there was the phenomenon of what we call ‘deja vu’. I had a constant feeling of having had similar experiences before. This disturbed me further. The question that why am I being subjected to this agony again and again became a matter of desperation to me.

Sometime during this phase, my sedation must have been decreased or stopped, ventilatory support removed, I was probably put on only an endotracheal tube with oxygen. Medically these were signs of recovery. But now a different set of problems emerged. Oblivious of all that had happened in between, but conscious of the current surroundings only in a vague way, I could not explain my current plight. My medical knowledge as if had already deserted me. I could not comprehend the endotracheal tube going down my mouth, was surprised at my inability to talk or even phonate. This was an expected disability due to the tube inserted in my windpipe. I found that both my hands were heavily tied. Further, there was so much weakness, I could not even move my head sidewise. The tongue was so dry, the entire oral mucosa was dry, thick like a parchment. There were severe restrictions on my water intake. It was difficult to bear those with my mouth dry as parchment. Unable to vocalize, to register any dissent through limbs since they too were tied, I was left with no option but to lie helpless and philosophize. When you are completely helpless, philosophy is the need of time. In the good old days, I remember, I had seen an old lady in a similar plight. Admitted sometime during the night for rowdy behaviour, she was tied to her bed by night sisters. This was to restrain her from damaging herself. An act done in good faith. But at present when seen by me it seemed the lady was fully conscious, no longer needing those restraints. I found it funny, funny just because it was not me who was restrained. In a lighter tone, I asked, “Aaji, what did you do in the night so that they had to tie you?” Her philosophical reply was touching. “It must have been something that I did some time in the past or may even be in my past life. Otherwise, why would these girls (meaning sisters) treat me that way? It has to be my Karma. “I felt amused. I ordered the removal of restraints immediately and made her comfortable. It was a kind of funny justice to find myself in a similar position years later. Though it was not unjustified, the agony of restraint was just as the same for me!

For the next few days, it was the phase of hallucinations. I had hallucinations of all sorts. They were auditory, consisting of popular cinema music of the old generation. This music gave me a constant accompaniment all through. The ICU staff had given me special permission to play music on my device as per my choice. After an initial phase of recreation, it became a matter of hallucinations to me, the music just won’t stop. The songs would continue unabated one after one in an interminable way. Even whatever dialogue the sisters would have among themselves became music to my ears. I would see some unknown paintings the moment I closed my eyes. Wall hangings showing old mugal badshahs, their darbars. I could see some computer screens, tried to perform financial transactions on these imaginary screens. It became so repetitive that I got bored of those. The sleep mainly consisted of vertiginous hallucinations, the entire surrounding around me vibrating rhythmically, rotating, lifting me to unknown heights. There was a confusion of thought, I could hear some religious chants. I could see the books which I had read in the past, all mutilated, their pages lying apart. All this together gave me a feeling of extreme depression and negativity which was wordless.

After a duration of four to five days, these issues were resolved. I started getting reasonable sleep, increasing periods of wakefulness. But all the same, it was not the end of the matter. Now weakness took its toll. It was a kind of weakness never experienced before. There was extreme inertia to activity. I could see the call bell dangling just by the side of the bed, I felt the need to call for assistance, but there would be no drive to lift the hand and press the bell to call for help. Scores of minutes to half an hour could easily be spent in an indecisive state whether to press the call bell on not. Most of the activities had to be supported, even turning to one side called for a great effort. The mattresses in ICU and room were indeed great, they supported the body very well. Their feel was good, just hard enough to support. They were easy to clean. But somehow they prohibited me from doing any movement on my own. Turning in bed, shifting in bed, sitting in bed- every time I had to call for assistance. This reduced my stamina further adding greatly to the need for physiotherapy. The beds were electrically operated. Convenient though, they completely drove away my initiative to move on my own.

There must have been some problem with my visual cognition, I found it difficult to recognise and identify faces. Few of my friends, colleagues were regular visitors for me. With a mask on their face, they had to introduce themselves every time they met me, and even after that occasionally I had doubts about their genuineness. My paranoid ideation doubted everything. Both the eyes would be running constantly, tears trickling down over cheeks. It would give an impression that I was crying incessantly. I had no specs with me. Looking at the objects with watery eyes, with no specs- I felt like a fool at times. I found it difficult to read the wall clock, had to keep on looking at it in a vain way trying to decide what time of day or night it could be! I must have irritated the sisters attending me, due to my repetitive inquiries about timing. Initially, they responded sympathetically but as the query became too repetitive, they started bluffing it, adding to more confusion. At any time, my mind had to fight with three timings, one was my mental clock, the actual timing as shown in the wall clock, and the timing as bluffed by sisters. In painful situations such as these, our mental clock probably runs faster than the actual one. There must be a desire to run through the calamity at a faster pace so that it ends sooner.

Once off the ventilator and after the endotracheal tube was removed, reasonably stable in what could be called ‘consciousness’, my sole aim was to go home. I wanted the I/V line and the arterial line to be removed, the urinary catheter had to go. It must have been a matter of great puzzle for all my treating colleagues listening to my repeated frenzied requests to be sent home. Did I fail to understand the gravity of the situation that I was in? Yes, I did.

I had already started dreaming about running away from the hospital. It would be easy, just sneak out of the room, reach the ground floor, call an auto and reach home. I could always ring up the hospital after reaching home, discharge process, bill payment could be managed online. I felt it was so easy. I knew, my colleagues loved me, had done their best in treating me; but in their affection for me they had gone blind to the recovery I had made, they were overdoing their job by prolonging my stay, I felt. My daughters one of whom had travelled all the way from the UK with her husband and my granddaughter just to meet me were waiting somewhere at home. I had to reach home at the earliest. I pressed the bell, the sister attending me reached the side of my bed. I requested her to remove my catheter.

 “I plan to go home today”, I declared. She must have been aghast. Knowing my position, my seniority in the hospital, she could not counter my funniest demand.

“Sir, it’s three o’clock in the morning; I shall remove it after 6 in the morning, Ok?” She placated me somehow, but I implored her not to forget this, “I have to meet my daughters, I don’t have much time with me. My daughter from the UK cannot wait for long,” I said.

Chapter two

During my clinical practice of the last four decades, I have always considered myself to be an academically efficient, compassionate doctor. I claim to have a lot of empathy for my patients, but in my younger days, working as a resident doctor it was not so; I used to read a lot of textbooks, discuss a lot with my teachers, colleagues which gave me a lot of confidence in my academics and also inflated my ego, but there was no training for the humane aspect of clinical medicine. During my tenure as a houseman, I had a young patient in his twenties admitted directly from the casualty, with a casualty doctor’s note saying that he was deep comatose. With whatever limited expertise I had then, I could see that it was not so. He was not unconscious; He was drugged, had probably consumed Charas. Few younger undergraduate lady students were observing all this. The lad under consideration must have been some religious trainee, scantily clad with a bhagavi dhoti. I wanted to make the event dramatic and prove my clinical prowess to the girls around me. In a swift motion, I pulled at the dhoti that he wore. Stunned at the activity and seeing so many girls around, our patient took a clue, jumped off the bed, rescued himself running across the ward in a half-naked state, holding onto his dhoti awkwardly. It was such a hilarious event for us all, a claimed unconscious person running out of ward on his own in a few minutes, quite impressionable. Looking back after so many years I can see the cruelty in my act. There could be a few more such obvious instances to quote from my practice. But I feel I have matured and changed over the years. But is this change sufficient enough? I can see my irritation when a patient asks me the same questions repetitively despite being adequately explained by me. I do get annoyed when he rejects my scientific advice. My pride still hurts a bit when he takes an independent second opinion from a doctor. Not only that, I feel insulted even if a patient gets a few more tests done than I have advised him to do. There are so many tiny instances where my ego about my compassion stands as a hindrance in understanding my patient’s viewpoint. If as an experienced doctor, my reaction to my illness could plummet to levels as I described above, I must learn to grant many more concessions to my patients.

Amongst my friends, colleagues, and my students I am generally known to have different views about medicine than the common perspective held by the fraternity e.g., my perspective about common diseases like hypertension, diabetes, ischaemic heart disease, chronic kidney disease is often different than most of the others’. The recent corona pandemic was no exception to this. Right from the beginning, I had doubts about the way this disease was interpreted, about the way its control measures were suggested, and how it was medically managed. I had my reservations about vaccination as well. Though I never promoted my views amongst my patients, never encouraged them to violate the government regulations from time to time, I had always voiced my different opinions in various groups. I was fairly aware that fighting against corona was like fighting a war and all of us were like warriors in the war. A warrior is supposed only to obey, not to think independently. That was exactly what I was doing and advising my patients. But there were occasions when I would discuss the different views that I held with some of them and it had a soothing effect on most of them.

The masks theoretically may reduce the throw of respiratory droplets thereby reducing their transmission, however for this they must have defined filtering characteristics. A situation similar to this was seen in the influenza pandemic due to the H1N1 virus some ten years ago. It had apparently a similar mode of transmission. However, it was soon found that any ordinary mask lesser than the advanced N95 one, was ineffective for prevention of transmission, and hence, the insistence on using masks was reduced, eventually so much so that no one even talked of using masks in social surroundings then. However, when the Covid 19 virus emerged 10 years later, the recommendation for masks emerged so strongly, that not wearing them was treated as defiance of law and was punishable legally. I am not aware of any research strongly proving the utility of masks in such a great way, having been conducted anywhere in the last decade. The additional issue with masks is the way they are used. Wearing a mask by a surgeon during surgery is an altogether different issue since it is used for a relatively shorter period by a surgeon who understands the significance of this activity too well. The situation changes dramatically when it is advised universally for one and all, regardless of their educational and understanding ability, and that too when it is advised for 24 hours daily all through for an undefined period. It simply becomes a plaything for most. They touch their masks inside out, fold and keep them where ever they like, be it in their pockets, purses; take them down exactly when they want to talk, cough or sneeze. There are no ways to check if they are changing those after every use, it is also a matter of dispute whether it is correct to wash and reuse those. The legal insistence on using the masks has turned into something like a religious ritual, the utility of which has to go unchallenged and if you do so, you are likely to be treated as antisocial.

It is also possible that a mask made from the wrong material and handled in the wrong way could actually help the transmission of the corona. Electrostatic forces might in fact attract the droplet nuclei on it and help to transmit those to the user’s nose. A mask over the nose is a definite source of irritation, leading to handling, readjusting of the mask and thus, leading to enhanced transmission.

Even as on today, 18 months after the pandemic, we are not sure how the coronavirus is actually transmitted, whether by droplet nuclei for which masks may be partially deterrent; whether it is through surface transmission in which case masks could be useless to detrimental or whether through airborne transmission as aerosols in which case one would need only N95 masks. In this situation, a vehement approach towards mask use seems unjustified.

Another disadvantage of a mask is that it has become a marker for corona phobia all over the world. None of the authorities knows enough to advise when to do away with it. Use it if you are normal, continue using it even if you suffer from covid infection and get cured of it, use it even after vaccination, use it even if you test negative or positive for the virus. At the time of writing this, it seems masks are being considered redundant in part of Europe, the USA, Australia. But with a theoretical risk of more waves of Coronavirus still in the air, it is difficult to predict how long this contention would prevail.

Universal social distancing and quarantine of cases is a similar trap. Theoretically, if the society completely closes itself with no interpersonal interaction of any sort; the pandemic would abate instantly, but the golden question is for how long can we do so successfully. There is no proof that the virus will exterminate itself after a defined period, so that social distancing during that phase would stop the viral spread forever, in fact, as history reveals such viruses remain in the society forever, causing sporadic infection. Social distancing in this context, will not ‘Break the Chain’, as is the motto of the government, but will only prolong the chain as it has already done. The so-called second wave seen all over is actually not a second wave but a prolonged first wave as a result of effective social distancing last year. The more effective the social distancing, the more are the chances of recurrence of newer waves. Additionally, in a country as populous as India, it is impossible even to dream of effective social distancing for prolonged times. 

Additionally, social distancing leads to a significant economic loss. There is no way to compare economic loss to that due to the loss of life and to decide which one of the two was more grievous, loss of life would always score over the economic one given the emotional overlay attached to it. But now at the end of the 18 months of recurrent lockdown somewhere, most of the governments have started feeling the gravity of economic losses, they are getting wary of prolonging the lockdowns further & further. Even there are increasing social outbursts against such unplanned and protracted lockdown in the society at large.

The emotional and social losses encountered due to lockdowns and quarantine are also no less. The educational losses of children and students, lack of hands-on training of the students, lack of social exposure, family relationship-related discords too are a part of the great devastation caused by lockdown therapy. The entire generation of small young children and teenagers has suffered incalculable harm in lockdowns.

What hurts more, when one comes to think of the fact that, at no stage, it has been proven that lockdowns reduce the total mortality due to the pandemic and still they continue to be promoted so strongly. In the absence of any curative treatment for corona, a lockdown will only lead to a spread of mortality over a longer duration, patients who have an intrinsic inability to mount effective immunity against the disease are destined to succumb to it at some time or other. But this matter is very difficult to prove. If we look at the scenario in India, at the end of 18 months of the pandemic with varying levels of lockdowns, we are actually worse off in all the parameters of the pandemic, the number of cases going up, deaths still continuing at a high rate, economic breakdown at its worst, fear complex related to the disease at an all-time high. Still, we continue to praise ourselves for our achievement through our efforts. Nobody wants to look back and evaluate the outcomes. In the absence of such objective evaluation, the masks, and social distancing continue to be considered as the only sure means to prevent the spread of disease and remain as the ultimate truth. The objectivity is lost so much that even the failure of these means is not seen as the failure of our approach but as a failure of people in implementing it. We blamed ourselves for this failure. This is an unprovable blame game that all of us are playing. If our efforts during the last 18 months were really in the proper direction, we should have seen the end of the pandemic long back and should have been free and happy by now but the case is exactly the opposite of it, we are in fact far too worse, going through a so-called second wave of far too worse magnitude and apprehensive of a third wave of the disease! We are trying to make our own lives more and more difficult through our preventive efforts!

Amongst all the modes of prevention, vaccination appears to be the most logical step. Any pandemic would finally get controlled only after herd immunity is developed. The way to the development of herd immunity is through natural infection (which is very fast in a pandemic but fraught with the risk of disease and death) or through immunisation. There have been certain major technological achievements during the vaccine development for covid. The new mRNA technology for vaccine development can be mentioned as the most prominent amongst those. It has paved way for the rapid development of vaccines for the future. Also, the overall speed at which all the other vaccines were developed is commendable. At the back of my mind, there were two tiny doubts regarding these vaccines. These were the first vaccines developed and deployed on such a universal large scale. They were also developed in a hurry, were pushed in the market using the provision of emergency use authorisation. In such situations, the possible long-term side effects are likely to be underrepresented. Certain degenerative, inflammatory neurological complications could develop even two months after vaccination. Given the massive global immunisation drive for the corona vaccine, even a rare complication could lead to unacceptable morbidity in society since we aim to immunise the entire humanity at one go in a short time, an experiment such as this was never undertaken so far.

One more caveat regarding vaccine has scarcely been thought over. The mortality due to covid is of 3 types. One; due to covid itself, the so-called mortality directly related to the infection, two; that due to severe comorbidities, where corona may have only contributed remotely, and three; that due to the treatment of corona. This is mortality due to immune suppression leading to superinfection, blood clotting disorder, etc. As of now, there is no definite curative treatment for corona infection. Thus, the true mortality due to corona in a way is not modifiable. This mortality is probably due to some problem in the immunological system of that individual, who is unable to build up the required immunological response against the virus. If you extrapolate this to immunisation, it is highly doubtful that these persons would develop any strong protective immunity even after vaccination. Thus, it is possible that the true mortality due to coronavirus would still continue to occur despite vaccination. What would probably reduce is that mortality where the role of the corona is merely contributory. It would also reduce the mortality due to treatment-related complications since it would help to prevent such cases from complicating thereby reducing the unnecessary treatment load.

Personally, I wanted to wait for a while and check for its safety before getting vaccinated myself. And as the luck would have it, I got infected before I took the decision either way. A few of my personal friends must have seen this as my whim in not taking the vaccine. It was never the case. In fact, to all my patients who sought my advice in the matter, I had suggested that they go ahead and get vaccinated. ’The vaccine is reasonably effective and reasonably safe. One should go ahead and have it’, was my standard advice to all of them. There were a few who themselves had a different opinion in the matter and did not want to take it. They would insist on having my opinion regarding this view. I would reassure them by saying that even if they do not get it up front, they would eventually be getting the benefit of vaccination when most of the society get vaccinated and/or infected. This protection would indirectly be related to herd immunity and not individual specific.

I was also of the opinion that the overall efficacy in building up herd immunity through vaccination is going to be poor. The natural spread and the speed of this spread were likely to be so great that even with the best resources in western countries, it would be very difficult to achieve significant immunisation before the natural course of the infection had run its course in the society. Considered in this way, I felt that the entire effort and research in the development and administration of vaccines were partly redundant. Despite this, I felt that the vaccination was still one of the better ways of preventing the infection, especially when compared to masks and social distancing.

Chapter 3

They were all sitting around me, our chief intensivist, all his competent colleagues, residents, anaesthetists, chest physicians. Some of the residents were my students. It was some time after I was shifted to ICU for a drop in oxygen saturation. I was put on high-flow nasal oxygen, but the saturation would not come up. Mad with anxiety and afraid that I was to receive the same treatment which I despised so thoroughly, I remember myself making aggressive irrational comments.

With oxygen saturation plummeting I could see that I was heading for ventilatory support. It was known to me to be an unavoidable devil. Despite all the heavy mortality that went with it, it had to be offered to a class of patients who had no other means of survival otherwise. I could see that I was one of those.

“Don’t start me on steroids, immunosuppressants. No ventilatory support. Don’t resuscitate me if my heart arrests”, my demands became too radical for anyone amongst them to digest. They must have been stunned into disbelief. The ambiance in the ICU was actually not that bad. It was exactly the other way round. There were beautiful pictures painted all over the wall, and ceiling of the ICU. It was our paediatric ICU. As a treating physician, I had visited this ICU many times and had praised the interior of the ICU so often. It must be so pleasing for the children, I felt. But today all of it was dark to me. I was totally oblivious of their beauty. They looked so irrational, meaningless. Nobody listened to me. Before I could resist further, I must have been sedated and intubated.

“What kind of prescription is this? An antibiotic like azithromycin, steroids, a tablet of Ivermectin, HCQS, an antacid, a tablet of vitamin C, D, B complex, an antifibrotic agent, colchicine, some probiotic. All this for a minor covid? Some 20 tablets in a row, of which none has a specific purpose?” I was almost shouting.

This dialogue must have happened a few weeks ago when I read a prescription given by someone to a minor covid patient. My resident doctor had to take my outburst with equanimity. It was nothing unusual for him. That is how the covid practice was going on everywhere.

When I was studying gynaecology, one of our senior consultants had taught us the concept of ‘Careful negligence and watchful expectancy’ while managing many obstetric complications. It meant that an obstetrician must learn to be patient, nature most often would do things correctly to the patient’s advantage without any intervention. Four decades down the line, I still remember his words. As human beings, we must learn to have patience. Sitting apparently idle, doing nothing, and expecting that something better would happen is a difficult proposition. As doctors, we feel that we must act; not only that, our patients too expect us to act. If the doctor does not act, then even patients themselves can act. There are so many advisers around them. Friends, colleagues, WhatsApp, Google, TV channels. Knowledge is so handy nowadays! In many cases of mild to moderate covid close monitoring of oxygen saturation is all that is needed. Many other parameters such as IL 6 levels, D Dimer assays, CT thorax, CRP, etc. do not add to any change in the line of management of a mild corona infection. A single batch of laboratory tests for assessment of covid infection could as well cost to the tune of 5000 to 10000 rupees. Such test batteries are often repeated periodically, adding only to the cost of management with no great value addition. The treatment logic too is just as gun-shot, trying to cover everything from bacterial infection to inflammation, from fungal infection to immunity booster, from nutritional supplements to antiviral agents. A multi-drug approach such as this can lead to drug interactions, drug-related adverse events, immunity suppression, superinfection with other organisms complicating the clinical scenario. It can be difficult to separate covid related complications from drug-related side effects.

“My dear, do you know what are the ways how a patient can recover from his illness?” I continued with my aggressive encounter with my resident. He knew the best way for him was to keep silent on such occasions. He just continued looking at me as if nonchalantly. “They can recover due to treatment; they can recover independently of our treatment and to our great luck they can do so despite our misdirected treatment. Our aim should be to see that we treat them in a way that we give them only the exact curative treatment and nothing more. This is a difficult objective oftentimes, but we should at least try to be neutral to their natural recovery, seeing that we do not cause impediment in their process of natural recovery, neither do we add to the already existent problem through our management. Gun-shot management like that can lead to a situation that the patients have to recover despite our treatment. In case of such a recovery, we may erroneously claim a victory, since what matters for the patient is only his recovery, he is not interested in the mechanism, but the real skill of a doctor lies in finding the difference in these patterns of recovery and monitor his performance as a doctor accordingly. Will you be good enough to be able to do that?” I had said.

Back in the ICU, nobody was in a mood to listen to my arguments; they knew they had to take their decisions independently without considering my jargon. They must have chosen to sedate me. I was thrown into the abyss of deep unconsciousness; the course of management did follow the protocol defined by the hospital. Ten long days later, apparently, my condition improved and I opened my eyes to reality. It seemed as if I had survived It all.

Chapter 4

Covid has proven itself to be a great challenge to humanity. This was a challenge not only restricted to human immunity, in fact, the immunological challenge could be the least of the lot, it was a challenge to human psychology, economy, philosophy, morality. Along with these, our social systems, social values too were put to test. It tested our scientific capabilities. It exposed so many vulnerable points in all of us. Immunologically speaking, covid mortality is considered to be the result of immunological hyperreactivity in an individual. Simply put, the corona itself may not be as lethal as is the unwarranted immunological reaction to it. Whether this is an ultimate truth in its pathogenesis is a matter that could be debated. But when we consider its effects on all the non-medical aspects of humanity, we certainly can see our overreaction to corona causing more damage than the virus itself. If we consider the pathology of many such diseases as autoimmune, thereby meaning that it is our immunity working against our interest, this logic is equally applicable to other fields in human life. There has been overreaction everywhere. It can be called autoimmunity of a different nature.

We as humans consider ourselves to be a special species. We take pride in our so-called intelligence. We want to analyse life around us. We want to anticipate problems. We feel that it is our sole responsibility to solve those problems. With the advancement of technology, human arrogance has grown even further. We have started looking at technology as the only thing to be sought after in life. Technology is intelligence for us, it has replaced philosophy, it has been the source of all our material happiness. We have reached a level of arrogance, where we feel we can destroy nature, we can win the natural processes, and also, we can ‘save’ nature. How bold to think that it is within our means and also our prerogative to save nature! Nature has as if become subsidiary to human intentions. There has been a long-cherished myth that in the process of evolution human beings are the last step in the ladder, most evolved amongst the rest of the species. I remember a very poignant statement by someone. ‘The only proof that the human beings are the best amongst all the species is that none of them have challenged it so far!’, he said. The real answer behind this contention going unchallenged so far could be that none of these species are aware that such competition for superiority could exist and also are not interested in it. The famous Marathi author, G A Kulkarni has made a remarkable observation in one of his parables. Someone in one of his stories claimed that human beings are the most evolved because they can discuss philosophy, which no other species can. He had a ready answer to this, this is only because all the rest of the species have found their philosophy, which humans have yet to, he said!

If we want to study how corona has exposed us, we have to see how we have destroyed ourselves under the threat of corona. It was systematic destruction under the garb of self-protection. All our efforts can be seen as an overreaction, a kind of autoimmune reaction. We killed ourselves economically, by overreacting to the threat of the disease, putting social distancing, quarantine as the only means to prevent the spread of the disease, and caused such irreparable damage to all our economy, that it would take us very long to raise ourselves out of it. Deaths due to covid are easier to calculate, the deaths due to economic losses may not be so easy to determine. There are also situations in life where the economic factors could be so damaging that death would be the preferred mode of exit! There are no means to calculate this.

The fear of death due to corona and promotion of social distancing as the sole effective means to keep away from it, lead to altered behaviour of everyone around us. It would be wrong to say that people became inhuman, started despising each other, no it was not so, they were as caring as before but their relationships were overpowered by fear of imminent death; there was a certain element of aloofness that pervaded their relationships. It became a common practice to avoid even eye-to-eye contact with a suspected covid, doors would be closed on the face of a covid patient with fear that corona may enter through the open door. There is a complex of apartheid sitting in the mind of all of us. It shows itself as colour discrimination in some societies, as caste discrimination in some societies. Even gender discrimination too is a part of it. After years of fight, we have tried to eliminate it from our minds with only partial success. Corona opened a new way to the same apartheid. Those who tested positive were considered different and to be avoided. I call this a ‘Corona religion’. Just as some various religious customs and rituals go on in a religion without any rational justification, corona rituals were varying from home to home, from communities to communities, and from nations to nations. In Indian cities, the poor housemaids were the first victims of this. They were prevented altogether from entering houses in the initial phases of the pandemic, forced to wear masks, gowns when finally, they were allowed inside the house. Some were allowed to enter only through specific doors in the house, allowed entries only in limited rooms in the house. In some families, the gowns and masks worn by them were stored separately to be washed by the lady of the house after disinfection. The maids were disallowed to use lifts. One of my patients got a fever suggestive of the corona. When I advised him to get tested, he came out with a very prompt response. “It just can’t be corona, Doc, ever since the last few months I have been taking bath thrice daily, with all my clothes on my body.” That sounded like a very fresh idea to me. Taking bath thrice a day with your full suit on as prevention for corona! Many took to wearing hand gloves even during day-to-day activities. Social distancing also had many variations. It was advised even amongst spouses when one of them tested positive. The phase of transmission starts much earlier than the symptomatic disease, and hence, the spouse of a case who has been staying together with him/her has already had a transmission. Thus, both of them should be regarded as infected and treated accordingly. This is the custom followed in the UK, but not approved in India. Here we talk of wearing masks even at home! The public gardens were opened with a lot of reluctance for limited hours in the day, implying that in a limited period corona transmission would be lesser. Masks were mandatory while walking in gardens or open spaces implying erroneously that the coronavirus could jump across individuals even during walking. Curfews were enforced, restrictions imposed on the number of persons gathering together again implying that the virus transmission would not occur if persons gathered in numbers below a specified number. This number too varied from place to place from time to time and from occasion to occasion. Shops were allowed to open only in a limited number of hours. This encouraged crowding in shops. There would be numerous such instances if one wants to enumerate.

There is one more aspect that may have some important contribution to the spread and pathogenesis of the disease. If as proposed earlier, the social distancing and masking do lead to a mere prolongation of the pandemic, there is a likely fall out of this prolongation and it would be far more dangerous. A prolongation of the pandemic would mean that the virus would stay for a longer period in the society, a longer duration would imply a longer time to multiply and mutate. Thus, these so-called preventive measures may in the long run promote the development of a greater number of mutants occasionally adding to the virulence of the organism. Is it possible that the numerous variants of coronavirus seen in the last few months are the result of the prolongation of the epidemic due to our control measures?

Finally, I would like to add a word about science and research about corona. The contribution made by science in the analysis of corona has been commendable. The rapidity with which the virus was identified, its structure defined, the antigenic spike protein was located, the rapidity with which the vaccines were developed, all this is mammoth progress by science. But along with this, has it helped the spread of the disease until now? Has it alleyed the fear complex in the minds of people? Rapid analytical progress in science along with the strong media has been more efficient in the spread of fear. The newer mutants of viruses are identified rapidly, and the information about these is spread far and wide over the globe in no time. The net result is fear of yet another wave. The blood testing for corona antibodies was developed rapidly, leading to repeated analysis of antibodies in the corona patients. But alas, it was seen that the antibodies do not last for long, they tend to diminish in few weeks. The net result: Fear that the immunity due to disease may not last long! This coupled with newer resistant mutants would mean more sinister waves. Everyone was in a hurry to draw negative conclusions, with no time to wait and observe the events. As is expected, our current research is well organised, but there is absolutely no need that all this scientific progress to be made public immediately. I remember a time when I had to wait while my car was being serviced. Many engineers were looking after it. I could see so many errors in their judgment, so many times they were trying and failing in their attempt to fix the problem, I felt disappointed, started doubting their ability in handling the issue. Finally, they did it all successfully, but the online undeterred information was far from encouraging to me. Later I knew those car problems are always fixed only in this way, but all this happens in our absence, we only get to see the final result. If information flows to common people too rapidly, it can overwhelm the abilities of the common man to handle it, leading to phobia. Even as scientists they failed in showing maturity in interpreting various findings. Conclusions were drawn too fast and they were often negative in nature. This also generated fear in the minds of scientists themselves. The development of science without intellectual and emotional maturity to handle it leads to fear psychosis. Corona did it for us. After sex, fear is the most dominant emotion in human beings. It was fear that dictated our behaviour all the way.

I am also sure many amongst us may not agree with these observations of mine, would continue to follow these preventive practices undeterred. They would likely blame me for holding such views & blame my infection with such rebellious thoughts of mine. Thoughts such as these imply a kind of careless behaviour for them and this would amount to an invitation for infection! There was a strong forward on social media suggesting that if you do not wear a mask in life, you will finally wear it after death. I had a strong objection to this since I had a feeling that forwards such as these spread fear amongst the population and glorify masks beyond their utility. There is no such direct relationship between mask usage and prevention of corona mortality with that absolute certainty. Most of the sufferers of covid have been reasonable in following these protocols and still they have had it. Forwards such as this only show the irrationally strong views held by many in this matter. I do not agree with the absolute finality that is implied in these views. Though I disagree with these, neither do I have an absolute answer to corona and its pathology. The views proposed here are mere alternative possibilities based on logic, but there could be genuine reasons to doubt their veracity. We have seen on many occasions in the past, how nature can betray logic. It may so happen in this case too. But unless, such contrarian views are considered, discussed openly one cannot expect to reach the truth, if there is any. 

I have been through such a serious illness due to covid, an experience that was so close to death. I know, I have to answer many questions though they may not be asked directly to me. People generally are sympathetic; they do not want to confront you with straightforward questions and hurt you. The question that is going to haunt me for quite some time now is whether I repent my thoughts after all this calamity? Would I like to change my views in any way? I used to have a lot of discussions about covid with my patients. It used to be a kind of stress reliever for them because I was not so dogmatic in my views, they used to feel less cramped with fear after listening to me. Some of them would go so far as to comment that it was ok for me to be complacent and fearless (as they would feel that I was,) since I was a doctor myself who knew better than most and also had a better immunity than the rest. That sounded funny. I made it a point to explain to them that it was not so at all. As an ordinary human being, I shared the same weaknesses as the rest of them. I was just the same worried about catching infection myself. Some soreness of throat, a sneeze or two here and there, some sense of feverishness would send the same alarms ringing in my mind all through the previous year as it would happen with all of them. I felt in fact so sorry when I realised that I had not internalised my thoughts in a way I expected myself to do. I was aware that unless one overcomes the fear of death, life cannot be enjoyed. But this was only a theory, had I overcome it myself? Most often our philosophy remains a matter to be enjoyed as a theory by a select few at select times. Not many of us are even inclined philosophically, some of them could even have an aversion to it. Those who are so inclined, consider themselves a special gifted lot, place themselves somewhere above others but their internal self is most often the same as that of the rest of us; fragile, timid, and mean. Most of the patients used to be in a denial mode, declining the fear of covid altogether. They used to hide behind arguments such as; “It is not my health that worries me, but I have my parents, grandchildren staying with me. I am worried chiefly for those.” The argument such as this gives an impression that, but for their relatives, they were altogether indifferent to their death! One of my patients said, he does not want to die of disease as horrid as covid, any other disease would do! Again, a kind of denial. The basic curse to human beings is a denial of a problem when it exists. Having a problem and further accepting it looks demeaning to them. That is exactly where I differed from the rest, I accepted that I had a problem and tried to resolve it rationally. The basic expected norm of behaviour was to be afraid beyond limits all right but deny it externally and try to resolve the anxiety through irrational activities. I differed from most of the rest in that I refused to hide my anxiety and also refused to be dominated by acts that I felt were irrational. Even that was too much for most!

Even if we accept that my suffering from a serious covid infection was a failure of some sort, it was an individual failure in my immune response. It was never a failure of the theory that I proposed, which said that some of the patients suffering from covid die because there is an immunological problem in them that prevented them from building up the requisite immunity. The variable clinical picture of covid was a reflection of the variable

immunological competence of individuals against the infection. This is especially so since there is no effective curative treatment to alter the natural course of the illness. This theory still persists. My suffering does not negate it.

There is one more question that I may have to answer myself. I have discussed enough of theory, many times antagonising the current views. Do I have to offer any alternative way of handling the pandemic? Would I suggest some different guidelines for handling a pandemic such as that?

I hope we are nearing the end of the corona pandemic in the city. There is an apprehension of the third wave around, but hopefully, it may not materialize. It could be time for us to draw some conclusions based on the pandemic as I see it.

The significance of testing for covid was overemphasized and wrongly emphasized in the minds of people. Testing is important for epidemiological purposes; it has little bearing on the management. With this idea clear in mind, the testing could have been done, but there was no need to make the statistics public and project it to common people. In the setting of a pandemic daily rise in the count of cases helps only to generate fright reaction in the minds of people.

Patience is the key in management. A doctor who is panicked in treating the disease is likely to overreact, overtreat leading to a different set of complications. Panic is pardonable in a patient but the same when seen in a doctor, amounts to professional incompetence. There is an attempt to reach conclusions especially the negative ones a bit too soon. You find some marginal benefit for one of the medicines, there is an immediate attempt to use those. You find a fast loss of antibody titre in cured patients, there is an immediate conclusion that the immunity is very short-lasting. We do not have the patience to see if the infections are really recurring. The moment a new virus strain is located, we send a panic reaction in anticipation of a new wave, more lethal, more infectious. In a rapidly evolving pandemic, many drugs are pushed in clinical management protocol through emergency use authorisation. This can prove to be a dangerous shortcut for their use. This facility should be used with extreme diligence only for such drugs which are found to have some extraordinary therapeutic benefit. The drugs that have shown only marginal utility are not the candidates for this. The potential for the adverse reaction is likely to be underestimated in such situations. The problems of profound immunosuppression, coagulopathies were the possible side effects of over usage of certain medicines. The financial impact due to the usage of such medicines too is devastating.

The research has to be undertaken, but the findings of such research must not be shared with the general population so soon, not even with the doctors working at ground level. The research would continue at its pace in the background and the results of such studies should be disclosed only after reaching a certain maturity. Early release of such findings adds to the panic and overreaction. The researchers themselves need to show extra restraint and need not feel forced to draw rapid conclusions in the face of calamity. 

Oxygen therapy is the only game-changer treatment for covid. It has saved many lives. The entire focus on the management should have been on oxygen therapy at home. Rather than running after hospital beds, we could have arranged for home oxygen therapy for even moderately sick persons. A supply of oximeters at home along with a mobile app to document the oxygen saturation which could be monitored centrally would have helped us to avoid a mad rush for hospital beds and the hospital treatment could be offered only to serious unresponsive hypoxic patients. It would have avoided congestion in hospitals. Only those with a need for ventilators would have gone to hospitals.

Even for vaccination, we could have opted for single-dose immunisation for all. This would have reduced the administrative burden, would have given reasonable immunity to control the epidemic. We could have immunised twice as many persons. The need for a booster dose could have been proven and undertaken at a later date in select populations.

Chapter 5

After almost three weeks in ICU and my treating doctors developed confidence and decided to shift me out to an ordinary room. That was a great decision. I felt many of my problems would settle favourably just by shifting to an ordinary room.

But the life outside the ICU was also not simple, it was all studded with problems. Problems of sleep, bowel movement, urination, weakness, giddiness, loss of taste. The dependence on others for all these activities was very disturbing. The loss of strength and weakness were so profound, I was taken aback to see my own thinned limbs. The daily chorus of physiotherapy, was like an unpleasant examination for me, showing my failure in all activities. I felt I was locked in my spastic muscles. Eating, mastication was a problem, the jaw would go in a spasm after taking the very first bite. I lost my enthusiasm for eating. Now my thought processes were more in line with the reality and as it did happen, my enthusiasm to go home waned. I started doubting my abilities to survive alone at home without the help of the support staff that was so helpful and so needed. On top of it there was a daunting worry of superinfection.

In the silence of an ordinary room with Suchita around me, slowly did I realise what a great impact I had created in minds of people who were connected to me. They were all my relatives, my friends, my patients. Some of them were only casual contacts and well-wishers. There was such a flurry of telephonic calls and questions regarding my health condition that my daughter had to keep busy the whole day answering them. Most of them prayed for me, prayed from their heart. My corona showed me how people silently love you. So many prayers were offered. For many, I was an atheist, a thorough non-believer. Praying for me in my difficult times seemed paradoxical to them, but they continued in their all-out efforts to try and save me. Personally, I am not an atheist, I am an agnostic. I fully believe in the limitations of human beings; I am aware that life around us is not only unknown but also unknowable. It is this unknowable that is God for them. I respect this God. Though I may not visualise God as most of them do, may not believe in their prayers as they do, but I do believe in the faith that forms the basis of their belief, I believe in the love that is in their hearts. My stay in the room gave me some time for introspection.

“Great, Sir! So, you have won the battle, the battle against corona. I knew it right through, was telling everyone around, Our Sir is a great warrior. He won’t take anything lying down. He has to win ultimately. You have such amazing strength, determination, ….” Somebody was praising me. I could see how sincere he was when he said so. But also, could see, how false he was. I have never considered myself a warrior against nature. There never was any question of winning anything in nature including nature itself. I have always seen myself as an inseparable part of nature, in a complete unification with it. The fact that I suffered from corona infection, that too such a severe one & that I came out of it was all nature’s choice. I had no choice in it. I cannot have any discredit for my sufferance nor can I call my recovery to be a victory for me. I have always been a firm believer of the fact that there never is any choice for anyone anytime in life. It may sound so brutal, we so much like to have a choice in life, so much do we feel that we have one. It is on this great pretence that life is built. Seeing the truth through this pretence is a great jolt, but as and if we understand it, life would be so simple, just happy floating with nature. The days when I was sedated heavily, the days when I was being ventilated supine and prone; are all gone out of my memory now. I am completely oblivious of those. What kind of life did I live then? Can we call it a life when there is no consciousness? It was an unconscious life without flaws like ego, pain, happiness, ambition, etc. Can there be a flawless consciousness even otherwise in a normal individual?

The time for my discharge was to arrive in some days. With difficulty, I had to ready myself to take a dive in the real world, known so well to me until my admission and now the same world that looked so unfriendly and challenging. Sitting in a wheelchair I bid my final adieu to the sisters and the ward boys around me. They were happy to see me go home. I was too grateful to all of them, all the doctors, sisters, ward boys. I could see that the entire hospital staff was as if united in their objective to rescue me out of the situation and had done it so well. A mere look of gratitude, how-so-ever genuine and sincere it may be, was not enough to convey all that went on inside my mind. I was overwhelmed.

Being wheeled on a wheelchair in your hospital, where you have always been seen as the saviour of sorts is an experience in itself. I had enough of it during my hospital stay. It had cleansed my ego reasonably. The threat that somebody may recognise me may sympathise with me for my plight had diminished substantially. I had learned to see myself as an ordinary patient, that too a corona patient. I had made a truce with my corona. A disease as severe as this has a taming effect on you. Knowing that life is uncertain is far different than seeing and experiencing this uncertainty all by yourself. My corona helped me do that. It was a first-hand experience of hospital and disease for me from the patient’s viewpoint.

I sat in my car waiting to be driven back home. The sun was so bright that it dazzled me and I felt there was so much of a rush in the hospital and on the road. It was as if a new baffling experience. Everything looked so new, bewildering to me. Life had as if started all afresh for me. I was about to enter the same old world as a new man!

आपुले मरण

आपुले मरण

दरवाजा बंद होता. नव्यानं रंगवलेलं दार. तशीच नवी कोरी रंगवलेली भिंत बाजूला. नवीन रंगाचा वासही ताजाच असावा बहुतेक. नाकाला झोंबत होता माझ्या. दरवाजावर त्याचा क्रमांक दाखवणारी पाटी. चकचकणारी धातूची. क्रमांक 301. अगदी ठळकपणे आणि निर्विकारपणे सांगत होती ती. ही खोली तीनशे एक नंबरची आहे असा तिचा अर्थ. हा आणि इतकाच अर्थ त्या पाटीचा. एखाद्या आकड्याला याहून अधिक संदर्भ तो काय असू शकतो? आणि असावा तरी का? हॉस्पिटलमधली तर एक खोली. कशाला हवेत इतके नखरे तिला- तो चकाकणारा रंग. ती चकचकीत पाटी. आणि दरवाजाची ती तसली आकर्षक आधुनिक वळणाची मूठ. अशी छान सजावट. पण किती व्यर्थ होती ती. किती खोटी. कितीही सजवा, नटवा त्या खोलीला. म्हणून आतली वेदना थोडीच शमणार आहे त्यानं की आनंदाचे, आशेचे नवीन धुमारे फुटणार आहेत त्या बंद अलिशान वातानुकूलित खोलीला.

कपाळावर सूक्ष्म आठी घेऊन बंद दरवाजाबाहेर मी उभा. किंचित थबकून. आत कसं जावं अशा विचारात. खरं तर असं इतकं काय झालं होतं. सगळं तर मला अगदी पूर्ण माहीत असलेलं. वर्षानुवर्षांच्या सरावाचं असं. काय नवीन होतं त्याच्यात? मला माहीत होतं- आत सीमा असणार होती. ती आजारी होती. खूपच आजारी. तिला स्तनाचा कॅन्सर झाला होता. अगदी शरीरभर पसरलेला कॅन्सर. कालच तिच्या पोटावर गुंतागुंतीची शस्त्रक्रिया झाली होती. मोठ्या आतड्याचा केवढा तरी भाग काढून टाकावा लागला होता. आणि तेव्हाच हे सगळं समजलेलं की हा कॅन्सर अगदी पोटात अगदी खोलपर्यंत पसरलेला आहे. स्तनातून निघून पार पोटापर्यंत पसरलेला कॅन्सर. पूर्ण शरीर पोखरणारा कॅन्सर. त्यातून आता परतीचा मार्ग नसणार. आता उरलाय तो फक्त एक अटळ प्रवास. जो एका अनिवार्य अंतापर्यंत खेचत नेणार तिला. वेदनांनी हेलपाटत खेचणार. जीवनाच्या अंतापर्यंत नेणार. वेदनेतूनच वेदनेच्याही पार अंतापर्यंत नेणार तो तिला. एक डॉक्टर म्हणून हे सगळं मी बघायचं फक्त. कधी काही निरर्थक औषध देत तर कधी त्याहून निरर्थक असे सल्ले देत. पण बघत राहायचं. सक्तीनं बघत राहायचं. माझ्या मदतीला ही अशी चकचकीत निर्विकार खोली. खोली नंबर 301.

दरवाजाची मूठ मी अलगद फिरवली. हलकेच तो उघडला आणि आत शिरलो. अगदी आवाज न करता. जणू असं केल्यानं परिस्थितीत काही फरक पडणार होता.

समोर अंथरुणावर ती होती. सीमा. कमालीचा कृश देह. खप्पड बसलेले गाल. त्यातून वर डोकावणारी चेहऱ्याची हाडं. धारदार नाक. पातळ आणि रुंद जिवणी. सुकलेले निस्तेज ओठ. डोक्यावरचे केस विरळ, बरेचसे पांढुरके झालेले आणि तसेच पांढुरके असू दिलेले. कुठल्याही कृत्रिम सौंदर्यप्रसाधनांना तिचा विरोध असणार बहुतेक. असं असलं तरी केस कापलेले होते व्यवस्थित. त्यातल्या त्यात नीट विंचरलेले असे.  अगदी पाश्चात्य वळणाचा बॉयकट आणि सगळ्यांमागे तिची विलक्षण अशी धारदार नजर. तुमचा-आमचा अगदी खोल वेध घेणारी नजर. इतक्या उद्ध्वस्त शरीरामध्ये तिचे डोळे हेच काय ते महत्त्वाचे इंद्रिय असल्यासारखे. त्यातूनच काय तो होणार तिचा आपल्याशी संवाद. अगदी थेट संवाद.

मी आत गेलो. मी आल्याचं तिला समजलं. किचित मान वळवून तिनं माझ्याकडे पाहिलं. नजरेत थोडं स्मित आणि बरीचशी सोशिकता.  

‘So, How do you feel? Ok?,’ अशा अवघड वेळी इंग्लिशला पर्याय नाही. अगदी सुसंस्कृत वाटतं आणि दूरस्थही.

‘It’s Ok Doctor. There is a lot of pain in my stomach. मला माहित्येय, कालच तर ऑपरेशन झालंय. आज ते दुखणारच. पण तरी राहवत नाही. It really hurts, you know. If you could do something about it-,’ बोलता बोलता तिचा चेहरा थोडा आक्रसला. पोटात कळ आली असणार.

मी पुढे झालो. तिचा हात पकडला. मनगट धरून तिच्या नाडीचे ठोके पाहू लागलो. जणू विचारमग्न. त्या ठोक्यातून काही तरी मूलभूत शोधत असल्यासारखा. 

सीमा माझ्याकडे पाहत होती. अगदी थेट. आरपार. ती बघत राहिली आणि मला बावळट वाटत गेलं.

‘छे, हे अशक्य आहे. हिच्यासमोर कुठलंच सोंग आणणं अशक्य आहे.’ मला वाटलं.

‘मला कल्पना आहे, डॉक्टर. आपले सर्जन, डॉ. विवेकच ना? ते बोललेत माझ्याशी. मला कल्पना आहे. मला ब्रेस्ट कॅन्सर झालाय आणि बहुधा तो पोटात पसरलाय. मला माहित्येय, तो आता बरा होणार नाहीये. What I beg of you, please make it painless for me & make it sooner, if you could!’

‘You seem to be running too fast, सीमा, अजून कुठलाच ठोस रिपोर्ट आलेला नाही. विवेक काय बोलला, मला माहीत नाही, पण खरं तर बायोप्सीचे रिपोर्ट येईपर्यंत काहीच बोलणं चुकीचं असेल. रिपोर्ट आल्यावर बोलू. तोपर्यंत विश्रांती.’ मी म्हणालो. जणू मुदत मागितली मी तिच्याकडे. काही निर्वाणीचं बोलण्याआधी.

मी बोललो खरं पण ते तिला किती पटलं, कल्पना नाही. डोळे मिटून ती फक्त शांत पडून राहिली. प्रतिक्रियाशून्य. पूर्ण आत्ममग्न. मी निरर्थक तपासत राहिलो. ती जणू वाट पाहत होती, माझ्या जाण्याची.

खोलीतून बाहेर पडलो तसा सुनील माझ्या मागे आला. खोलीचा दरवाजा हलकेच लावत. इतका वेळ मी खोलीत होतो, पण तिथे हा होता हे मला कसं समजलं नाही? मी विचारात पडलो.

‘Is it really that bad, Doctor? तिनं तर जणू धोशाच लावलाय, जाण्याचा. I feel guilty for what has happened. I am her husband. I think it was all my fault. गेली तीनेक वर्षं तरी मला माहित्येय, तिला तिथे एक गाठ आहे. मी का दुर्लक्ष केलं असेल? ती म्हणायची, ते काही विशेष नाहीये, जाईल आपोआप म्हणून. मीच मूर्ख. असा कसा काय गाफील राहिलो? माझी तर मती चालत नाही. मीच चुकलो, डॉक्टर, मी आधीच काही तरी करायला हवं होतं.’

मी चालता-चालता थांबलो. सुनील असहायपणे माझ्या मागे-मागे येत होता. केवढा तरी धिप्पाड देह. भव्य ऋषितुल्य दाढी. घारे डोळे. पाहताक्षणीच दरारा वाटेल असं व्यक्तिमत्त्व. पण आता हताश झालेला होता. पश्चात्तापानं पोळलेला.

‘मिस्टर, सुनील, आपण थोडं थांबू यात. वाट पाहू यात. मी मगाशी म्हटलं ना तेच खरं आहे. अजून कुठलाही ठोस रिपोर्ट आपल्या हातात आलेला नाही. हे सगळे जे आहेत, ते अंदाजच आहेत. रिपोर्ट हातात येईपर्यंत वाट पाहू. कुणास ठाऊक, रिपोर्टमध्ये कदाचित एखादी चांगली बातमीसुद्धा दडलेली असेल. Please wait,’ वरवर मी म्हणालो खरं, पण आतून मलाच माझी लाज वाटली. किती खोटं बोलतोय आपण. कधी शिकणार आपण उघड्या डोळ्यांनी परिस्थितीचा स्वीकार करायला. तसं केलं तर निदान उघड्या डोळ्यांनी सामना तरी करता येईल परिस्थितीचा. का हा आपला लपंडावच बरा, नेहमीच्या सवयीचा. मला कळेना. सुनीलच्या पाठीवर हलकेच थोपटत पुढे चालू लागलो. कुठली तरी घाई असल्यासारखा. पण सुनील पाठ सोडत नव्हता. माझ्या वाढत्या वेगाशी ताल साधत तो चालत राहिला. त्याला माझ्याशी बरंच बोलायचं असणार.

‘I think she had some kind of intuition.  ती म्हणायची मला नेहमीच, मी फक्त पन्नाशीपर्यंत जगणारे म्हणून. मी हसण्यावारी घ्यायचो ते सगळं पण ते चुकलंच. She did have a point in what she said. अजून पन्नाशीसुद्धा गाठली नाहीये हो तिनं आणि तेवढ्यात हा असला आजार. विलक्षण आहे हो हे सगळं,’ सुनील बोलत होता अर्धवट माझ्याशी पण खरं तर स्वतःशीच. मीही ऐकून न ऐकल्यासारखं करीत चालत राहिलो. रिपोर्ट अजून हातात आलेला नव्हता हाच काय तो दिलासा. आजचा दिवस एवढ्या दिलाशावर काढणं सहज शक्य होतं.

“What do we plan next? डॉक्टर, अगदी कितीतरी वर्षांपासून तिनं ठरवलंय, ती आयुष्यात कधी केमोथेरपी घेणार नाही म्हणून. ती तर नाही नं येणार तिच्या नशिबी?’ सुनील मला विचारत होता. दोन दिवस झाले होते. रिपोर्ट आला होता. सीमाला स्तनाचा कॅन्सर झाल्याचं निदान त्यात स्पष्ट दिलं होतं. मला आता ‘अडाणी-अडाणी’ खेळता येणार नव्हतं. पुढं होऊन उत्तरं द्यावी लागणार होती.

‘असं पहा, हा निर्णय घेणारे डॉक्टर वेगळे असतात. Oncologists. आपण त्यांचं मत घेऊ यात. इतक्या पसरलेल्या आजाराची शस्त्रक्रिया तर होऊ शकत नाही. करायची तर केमोथेरपीच करावी लागणार. पण हे माझं मत झालं. ते काही अंतिम नव्हे. आपण त्या तज्ज्ञ डॉक्टरांना बोलवू.’ माझा पुन्हा लपंडाव सुरु. शी:!

‘डॉक्टर, तिनं तिच्या अगदी जवळच्या नातलगाला झालेला कॅन्सर पाहिलाय. ती साक्षी होती त्या सगळ्या उपचारांना. तिनं स्वतः भोगलेत त्याचे हाल. दिवसागणिक खालावत जाणारी त्याची तब्येत. त्याला लागणारा दम. रोजच्या तक्रारी. तिच्यासमोर विव्हळायचा तो वेदनांनी. रात्र-रात्र बसून काढलीये तिनं त्याच्याबरोबर. त्याचं मरण कणाकणानं जगलीय ती. तेव्हापासून तिनं ठरवलंय, मी कधी केमोथेरपी घेणार नाही म्हणून. काय पण विचित्र हट्ट. म्हणे केमोथेरपी घेणार नाही. मी हसायचो तिला तिच्या या असल्या मूर्ख निराधार हट्टासाठी, पण योगायोग पहा, तो हट्ट खरा करण्याची संधी मिळालीय तिला.’

खाली मान घालून सुनील शांत बसला. दाढीतून हात फिरवीत राहिला.

‘माझा अंदाज सांगू?’ मी सुनीलकडे रोखून पाहत विचारलं. माझ्याकडे प्रश्नार्थक नजरेनं पाहत तो थांबला. ‘सीमा केमोथेरपी घेईल. नक्की घेईल. आपले प्रत्येकाचेच किती तरी छोटे-मोठे हट्ट असतात. फावल्या वेळचे. ते सगळे थोडेच आपण अगदी टोकाला जाऊन पुरवतो? लाचार असतो परिस्थितीसमोर आपण. माघार घेतोच की किती तरी वेळा. केमोथेरपी घेणार नाही असं ती म्हणायची तेव्हा तिला कॅन्सर झाला नव्हता. आता तो झाला आहे, हा मोठा फरक आहे.’ मी म्हणालो.

‘सीमाला तुम्ही ओळखत नाही, डॉक्टर. ते बेणं वेगळं आहे. She is made up of a different stuff. She is a hardcore scientist. समाजशास्त्र विषय आहे तिचा. तिच्या विषयात तिनं किती तरी पुस्तकं लिहिली आहेत. संदर्भ ग्रंथ म्हणून ती देश-परदेशात वाचली जातात. तिचे किती तरी पेपर्स वेगवेगळ्या जर्नलमधे वेळोवेळी प्रसिद्ध झालेत. तिचं काम हेच तिचं जीवन होतं कायम. Absolute workoholic. तिचं काम जर थांबणार असेल तर जगू नाही शकणार ती. त्या बाबतीत ती हट्टी आहे.’

सुनील पुन्हा शांत बसला.

‘चलतो मी, डॉक्टर. तुम्ही मंडळी कामात असता. निघण्यापूर्वी एक-दोन प्रश्न विचारतो फक्त. विचारू?’

‘जरूर विचारा’

‘कुठलेही उपचार केले, मग भले ती शस्त्रक्रिया असो, केमोथेरपी असो किंवा आणखीही काही, तरी सीमाचा आजार पूर्ण बरा होऊ शकणार नाही, अशी परिस्थिती आहे का?’

‘हो,’ मी म्हणालो.

‘अशा कुठल्याही उपचारानं तिच्या आयुष्याची दोरी थोडी फार लांबेल इतकंच ना?’

‘नक्की असंही म्हणता येणार नाही. उपचार केले तर त्याच्या साईड इफेक्टमुळे ती दोरी लवकर तुटूही शकते. पण सीमा पूर्ण बरी होणे अशक्य आहे, यातून परतीचा मार्ग नाही, एवढं मात्र नक्की खरं.’

‘How many days do you give her?’

‘असे अंदाज मी देत नसतो. मला काही लपवायचं आहे म्हणून नाही, पण हे असले अंदाज नेहमी चुकतात म्हणून. मी एवढंच नक्की म्हणेन, हा आजार बरा होणारा नाही. There is no point of return from here.’

‘तुमचं उत्तर मला समजलंय. पण शेवटी माझंही मन आहे. भावना आहेत. Could it be a few months?’

“I would consider it too optimistic if you talk in those terms,’ मी म्हणालो.

‘आणि ती म्हणते त्याप्रमाणं तिनं जर केमोथेरपी किंवा इतरही कुठलेही उपचार घ्यायला नकार दिला, तर -? तर तुमची प्रतिक्रिया काय असेल? राग येईल तुम्हाला?’

‘राग? कशाचा राग? पेशंटनं एखादी भूमिका प्रामाणिकपणे घेतली तर मला राग येत नाही. आणि खरं सांगू, आता एवढा उशीर एवीतेवी झालेलाच आहे की कुठलाच उपचार घ्यायला कुणी कुणाला आग्रह करावा अशी परिस्थितीच उरलेली नाही. केमोथेरपी न घेण्याचा तिचा हट्टच असेल तो पुरा करायला मी तयार आहे, कारण प्राप्त परिस्थितीत कदाचित तोच योग्य निर्णय असू शकतो अशी माझीही भावना आहे. आता इथून पुढे कुठलेही उपचार करून घेणार नाही असाच तिचा जर आग्रह असणार असेल तर इतर किती डॉक्टर हे मान्य करतील, मला कल्पना नाही, पण मी तिचं समर्थन करायला तयार असेन आणि हे लक्षात असू दे, पेशंटच्या कुठल्याही अनाठायी हट्टासाठी मी कधीही शास्त्रीय तत्त्वांबाबत तडजोड करत नाही. असा संघर्ष उभा राहिलाच तर मी उपचारांमधून बाहेर पडेन पण पेशंटवर अन्याय होऊ देणार नाही. सीमानं केमोथेरपी नाकारली तरी त्यात तिच्यावर अन्याय होणार नाहीये म्हणूनच कॆवळ तिचा हा नकार स्वींकारायला मी तयार आहे.’

माझं बोलून झालं होतं. काही क्षण असह्य शांततेत गेले. सुनील उठला आणि माझ्यासमोरून उठून गेला. सीमाच्या हट्टाची भलावण करून मी त्याला दुखावलं होतं का? कुणास ठाऊक.

दुसरा दिवस. खोली क्रमांक 301. मी पुन्हा एकदा दाराशी उभा. आज आता काय घडणार अशा विवंचनेत. काही क्षण असेच अनिश्चित. पण मग हलकेच दरवाजा उघडून मी आत गेलो. आत ती होतीच. सीमा. किंचित थकलेली पण हसतमुख. चेहऱ्यावर थोडा उत्साह होता तिच्या, खराखुरा की मला उगीचच तसं वाटलं?

‘काय म्हणतीये तब्येत?’

‘ठीकच म्हणायची. I must thank you, doctor. काल तुम्ही सुनीलशी बोललात. सुनीलनं सांगितलंय मला ते सगळं. I never knew there could be doctor like you. So clear in his ideas. So compassionate. मी ठरवलंय. मी केमोथेरपी घेणार नाही.’

‘ही फार घाई होतीये. अजून आपण oncologistना बोलावलं सुद्धा नाहीये. त्यांचं म्हणणं न ऐकताच हा निर्णय कसा होऊ शकेल? डॉ. सावंत आपले oncologist आहेत. त्यांना आज बोलावणारे मी. त्यांचं मत ऐका. समजून घ्या. मगच काय तो निर्णय आपण घेऊ.’ मी म्हणालो.

‘त्याची काय गरज आहे, डॉक्टर. माझा निर्णय झालेला आहे. मला माहीत आहे, ते मला केमो घ्यायला  सांगणार. पटवणार. मी पाह्यलंय या लोकांची आशा किती दुर्दम्य असते. त्याला त्यांचा नाईलाज असतो. पण मला ते सगळं नको आहे. टाळता नाही येणार हे सगळं?’

‘टाळता येईलही कदाचित. पण मला ते टाळायचं नाहीये. त्यांना त्यांची बाजू समजावून सांगण्याचा हक्क आहे. तुम्ही तो सल्ला नाकारू शकता, पण तो न ऐकताच नाकारणं, हा अन्याय आहे. डॉक्टर सावंतांना मी बोलावणार आहे. त्यांचं ऐकून घ्या. खुल्या मनानं ऐका. मग तुम्ही तुमचा निर्णय घेऊ शकता.’

एकदम शांतता. कुठलाच आवाज नाही. संमती नाही की निषेध नाही. मी चमकून पाहिलं तर सीमा डोळे मिटून जणू झोपलेली. श्रांत. अलिप्त. जणू कशाशीच काही संबंध नसल्यासारखी अलिप्त. मीही हट्टी होतो. क्षणभर रेंगाळलो आणि मग तिथून बाहेर पडलो.

डॉक्टर सावंतांचा फोन आला तेव्हा उशीर संध्याकाळ झाली होती.

‘काय हट्टी राव तुमची ही पेशंट. उलट-सुलट प्रश्नांनी भंडावून सोडलं तिनं. म्हणजे तिचा नवराच काय-काय विचारत होता. मरायची घाई झाली का हो तिला? असंच वाटलं मला तर. पटवलं शेवटी मी तिला. पण पार मगजमारी झाली राव. आज आता काही स्कॅऩ वगैरे सांगितलेत. उद्यापासून करतो चालू केमोथेरपी, काय?’

मी फोन ठेवला. सीमा हरली होती. ती हरणार होती. मला आधीच माहीत होतं. मरण अटळ आहे. मान्य आहे. पण मरणाचीही एक पद्धत आहे. शिष्टसंमत पद्धत. ती कशी टाळणार? त्याच्याविरुद्ध बंड कसं करणार? म्रूत्युचंही रेशनिंग करण्याची पद्धत आहे आजकाल. तो असा खुलेपणानं थोडाच मिळतो. रांगेनं यावं लागतं. आर्जवं करावी लागतात. तेव्हा कुठं मान्यताप्राप्त मृत्यू मिळतो. त्याचीही एक किंमत असते. ती नुसती आर्थिक नसते. त्याचं एक वेदनामूल्य असतं. हे वेदनामूल्य चुकवलं पाहिजे. एकदम असं हे थेट मरण मागणं म्हणजे अधाशीपणा निव्वळ. सीमा हरणार हे मला माहीत होतं.

नेहमीप्रमाणं मी सकाळी तिथे जाईन तेव्हा मला खात्री होती, आज 301 मधे गडबड असणार. सुयांची टोचाटोची. रक्ताच्या तपासण्या. सलाईन. ऑक्सिजन. कोण कोण नातलग येतील. मदत करायला. धीर द्यायला. केमोथेरपी हा एक सोहळाच असतो.

पण प्रत्यक्षात मी जेव्हा तिथं पोचलो तेव्हा तिथं तर तसं काहीच नव्हतं. 301 चा चकचकीत दरवाजा तसाच बंद होता. घट्ट बंद. आसपास सर्वदूर नुसती शांतता पसरलेली. दूरवर दुसऱ्या खोलीपाशी एक सिस्टर दिसली. मला पाहून लगबगीनं पुढं आली.

‘वो बोलता है, वो केमो नही लेगा. टेस्ट वगैरा नही करेगा, बोलता है वो. कुछभी दवा नही लेगा, बोलता है वो.’

मी चपापलो. ‘सीमा हे एक वेगळं बेणं आहे’ सुनील म्हणाला होता. ते मला आठवलं.

बंद दरवाजाशी मी रेंगाळलो, काही क्षण. सवयीप्रमाणं आणि मग हलकेच दरवाजा उघडला. आतलं चित्र तेच नेहमीप्रमाणं. खाटेवर सीमा. शांत, डोळे मिटून पडलेली. पलीकडच्या खुर्चीत सुनील. जणू स्वतःला लपवून अंग आक्रसून बसलेला. मागच्या खिडकीतून उगवू पाहणाऱ्या सूर्याची किरणं आत येत असलेली. त्यांना जणू कुणी मज्जाव केला होता. मागच्या अर्धवट प्रकाशामुळे सीमा थोडी जास्तच काळवंडली होती. पण मला ती करारी वाटली. भीती वाटेल अशी करारी.

‘काल तुमचे ते डॉक्टर येऊन गेले. खूप समजावलं त्यांनी तिला. आज अगदी ठरलं होतं, केमो चालू करायची म्हणून. पण ती नाही म्हणते. काहीच नको म्हणते.’ सुनील म्हणाला आणि अस्वस्थ होऊन त्यानं दाढीवरून हात फिरवायला सुरुवात केली.

सुनील बोलला तेव्हा सीमाला माझं येणं जाणवलं. किचित हालचाल करत तिनं डोळे उघडले. हाताची नकारार्थी हालचाल करत तिनं डोळे मिटले.

‘मी म्हटलं होतं डॉक्टर, मला नकोय हे सगळं. का पटवताय मला तुम्ही? yesterday he was so persuasive. That doc. पण मला नकोय हे सगळं. He sounded so confident. But I know. खोटं वाटतं मला हे सगळं. मला जाऊ दे. लवकर जाऊ दे.’

पुढे होत मी तिचा हात हातात घेतला. नाडीपरीक्षा. तिचं पोट तपासून पाहिलं. ‘श्वास घ्या, श्वास सोडा’ म्हणत छातीची तपासणी केली. हे करताना केवढा तरी वेळ मिळाला. परिस्थिती थोडी निवळली. पुन्हा एकदा शांतता. आता पुढे काय असा यक्ष प्रश्न.

तोच धाडकन दरवाजा उघडला गेला. वाऱ्याची एक मोठी झुळूकच आत आली. खांद्याभोवती शबनम घेतलेली कुणी तरुणी जणू धावत-पळत खोलीत आली. अशा वेगानं की तिच्या श्वासाचा आवाज सगळी खोली भरून ऐकू येऊ लागला. मला आत पाहून थोडी बिचकली ती. तिचा झपाटा मंदावला. काहीतरी गंभीर चाललंय याची जाणीव तिच्यापर्यंत पोचली असावी. अचानक तिनं जाणीवपूर्वक आपली हालचाल मंद केली. ‘Sorry, I disturbed you all,’ असं काही तरी पुटपुटत ती सीमाच्या खाटेशेजारी येऊन उभी राहिली, माझ्याकडे थोडं ओशाळल्यासारखं पाहत हसत राहिली. सीमाची कुणी छोटी मैत्रीण असणार. मी तर्क केला.

मैत्रिणीला पाहून सीमा क्षीणसं हसली. तिचा हात तिनं आपल्या हातात घेतला.

‘आलीस? ये, नंदू ये’ नंदू पुढं झाली. सीमाच्या हातावर हात थोपटत जवळच थांबली.

‘हे सलाईन लावलंय. ते थांबवता नाही येणार. डॉक्टर, जे काही आहे ते अगदी उघड आहे ना, ते मला माहित्येय, तुम्हाला माहित्येय. कशासाठी हा सगळा खेळ मांडतो आपण.’

परिस्थिती पुन्हा गंभीर. नंदू चपापली. लगेच उसळून म्हणाली,

‘अहो मॅडम, आम्हाला माहित्ये, सगळी कामं अगदी वेळेआधी पूर्ण करता तुम्ही. हेही काम तसंच करायचा विचार दिसतो तुमचा. पण इथे तुमचं-आमचं काही चालत नाही, माहित्ये ना?’ किती सुंदर भाबडेपणा. नितांत निरागस वाटलं मला.

सीमाही हसली. क्षीणसं. कौतुकानं तिनं नंदूकडं नजर टाकली आणि पुन्हा माझ्याकडे प्रश्नार्थक पाहणं सुरु केलं.

‘You see, after all this is a hospital. ज्यांना काही तसेच उपचार चालू आहेत त्यांनाच मी इथे ठेवू शकतो. अगदी काहीच उपचार नसतील तर आपण आपल्या घरीच नाही का राहू शकणार? हॉस्पिटलमध्ये कुणी निष्कारण नाही राहू शकत.’

क्षणभर सीमाचे डोळे लकाकले.

‘मी घरी जाऊ शकते, डॉक्टर? तुम्ही द्याल मला ती परवानगी?’

‘जरूर. तुम्हा सर्वांचं जर एकमत झालं, कुठलाही उपचार इथून पुढे कधीच घ्यायचा नाही असा ठाम निर्णय झाला तर घरीसुद्धा सोडू शकतो मी. पण हा निर्णय अवघड आहे. घेणं जमेल पण निभावणं अवघड आहे,’ मी म्हणालो.

सीमा विचारात पडली. संदिग्ध असे काही क्षण गेले. तिचा निर्णय झाला बहुधा.

‘नको, डॉक्टर, मी राहाते इथेच. चालू दे हे सलाईन.’

एवढ्या बोलण्याचाही तिला थकवा आला. शांतपणे ती डोळे मिटून पडली. आपल्याच विश्वात मग्न. मग पुढे बोलण्यासारखं काहीच उरलं नाही. मी बाहेर पडलो.

मी बाहेर पडलो तसा सुनीलही माझ्यामागोमाग निघाला.

‘मला माहित्ये, मी त्रास देतोय तुम्हाला. पण राहवत नाही हो. तुम्हाला राग येईल कदाचित, पण सीमाच्या भावाच्या ओळखीचे आहेत एक डॉक्टर. तेही oncophysician आहेत. त्यांना विचारलं. ते म्हणतात केमो नको असेल तर काही हार्मोन देता येऊ शकतील अशा पेशंटला. पण सीमाचा तुमच्यावर पूर्ण विश्वास आहे. तुम्ही म्हणलात तर –‘

‘हार्मोन देतात. थोड्या वेगळ्या संदर्भात देतात. ते द्यायला माझी काहीच हरकत असणार नाही. प्रश्न आहे, सीमा तयार आहे का? तुम्ही बोललात का तिच्याशी?’

सुनील शांत झाला. हे काम अवघड होते, त्याला त्याची जाणीव होती.

‘मी असं करतो, आज दुपारीच तिच्याशी बोलतो. उद्या तुम्ही याल तेव्हा आपण ठरवू या काय ते.’

आणखी एक दिवस. एक नवा पर्याय उपचाराचा. आशा सुटता सुटत नाही म्हणूनच केवळ. मला सुनीलची कीव आली.

दुसरा दिवस वेगळा नव्हता. सीमा तशीच अंथरुणावर पडलेली. अशक्तपणा वाढत चाललेला. अंगावर येत चाललेली सूज. फुगणारं पोट. अस्पष्ट होत चाललेलं बोलणं. मधूनच संदर्भ सुटत असे तिच्या बोलण्याचा. बारीक-बारीक तापाची सुरुवात. पण तरीही बुद्धी एकेकवेळा अति-कुशाग्र वाटावी अशी.

माझी तपासणी झाली. मी निघणार तोच सुनीलनं विषय काढला.

‘मी बोललो सीमाशी, ते हार्मोनसंदर्भात. पण नाही म्हणते त्यालाही. त्याला तर काही साईड इफेक्ट नाहीत ना डॉक्टर? तुम्ही बोललात तर-‘

मी थबकलो. ‘माझी हरकत नाही, ते घेऊन बघायला. Of course, only if she is willing-‘ मी म्हणालो.

सीमा हसली. ‘नकोय डॉक्टर, मला कुठलीच treatment  नकोय. तुम्ही त्या दिवशी म्हणलात, हा आजार बरा होणार नाही. इतरही कोणकोण डॉक्टर आले. कुणीच म्हणत नाही की यातून मी बरी होईन म्हणून. मला नुसती कामचलाऊ treatment नकोय.’

बोलता बोलता तिला ठसका लागला. डोळ्यातून पाणी आलं इतका ठसका. सुनील धावत पुढे आला मदतीला. त्याला हातानं थांबवत ती बोलत राहिली-

‘माझा केमोला विरोध नाही. मी त्याच्या साईड इफेक्टना घाबरत नाही. मला निरुपयोगी उपचार नकोत. खोटं खोटं काही नको. If my time has come, let me go into that other world. तुम्ही सगळे आहात इथे. मला मदत करा त्यासाठी फक्त.’

थकली ती हे इतकं बोलून. डोळे मिटून स्वस्थ पडून राहिली. आम्ही दोघंही अवाक. उभे. एकमेकांकडे पाहत. सुनीलच्या नजरेत आर्जव होतं.

‘पण असं पहा, Sunil is your husband. त्याचाही काही हक्क आहेच ना तुमच्यावर. आपण सीमासाठी काहीच केलं नाही अशी खंत का देता तुम्ही त्याला. होऊ दे एखादी गोष्ट त्याच्या मनासारखी,’ मी म्हणालो.

सीमानं डोळे उघडले. कष्टानं. सुनीलकडे एकटक पाहत ती म्हणाली, ‘No, it’s wrong. सुनीलनं माझ्यासाठी सगळं केलंय. जे करणं शक्य होतं ते सगळं केलंय. I am grateful to him for all that he has done for me all his life. He need not carry that feeling’ हे म्हणताना तिच्या डोळ्यात पाणी होतं का? ती प्रेमानं त्याचा हात कुरवाळत होती. वरून मला नक्की दिसत होतं ते इतकंच.

सुनील भावनाविवश होता. त्याला प्रयत्न सोडायचे नव्हते.

‘आता इथे आपण सलाईन लावतो आहोतच ना, तसेच हार्मोन्स घेऊ,’ तो म्हणाला.

‘I am allowing saline so that the doctor should not have any problems in keeping me in this hospital. डॉक्टर म्हणाले होते ना तेव्हा. म्हणूनच हे सलाईन,’ ती म्हणाली. पुन्हा अपरंपार कष्टानं तिला दम लागला. आमच्या दोघांपासून दूर एका दिशेला तिनं तोंड फिरवलं आणि श्वास घेण्यात गढून गेली.

खोलीतून मी बाहेर पडलो तसा सुनील पुन्हा माझ्या मागे-मागे येत राहिला. आता ही जणू रोजची पद्धतच पडल्यासारखी झाली होती. मी हॉस्पिटलबाहेर पडताना सुनीलनं माझा पाठपुरावा करत राहायचं. माझा वेगळा वेळ जाऊ नये म्हणून चालता-चालताच तो त्याच्या शंका विचारणार. शंका त्याच. त्याची उत्तरही तीच. न थकता, न कंटाळता मी ती देत राहायचं फक्त. दिवसभराच्या त्याच्या सगळ्या ताणतणावाचा त्यातून निचरा होत असावा.

त्या दिवशी दुपारी विवेकचा फोन आला. त्यानं सीमावर शस्त्रक्रिया केली होती, साहजिकच तोही काळजीत असे.

‘अरे, ती पेशंट काहीच करून घ्यायला तयार नाही म्हणते. केमो नाही. सर्जरीचा तर प्रश्नच नाही. मरेल नं ती अशानं.’

‘अरे पण हे सगळं केलं तरी ते थोडंच टळणारे? नाही तिची इच्छा तर जाऊ दे ना. अगदी आग्रह करून द्यावा अशी थोडीच आहे ही treatment?’ मी म्हणालो.

‘अरे यार, ते ठीक आहे. पण तिथं त्या केस पेपरवर लिहिलंय ना त्या डॉक्टर सावंतनी. पार केमोच्या सगळ्या सूचना लिहिल्यात. आता त्यांनी असं लिहिल्यावर आपण न देणं म्हणजे, पंचाईत की रे. आपणच आडवे पडतो त्या treatmentच्या विरोधात असं काही तरी दिसायचं ना त्यातून. मला तर यार काळजी वाटते. कोण कशाचा कसा वापर करून आपल्याला गोत्यात आणील सांगता येत नाही. तिचा तो नवरा तर जाम पीडतोय, त्याला तर पटेनाच यार त्याची बायको किती आजारी आहे ते. सारखं पहिल्यापासून त्याच त्याच शंका विचारतो. त्याला हे सगळं समजतंय की नाही. मला तर त्याचीसुद्धा काळजीच वाटते.’

मी विचारात पडलो. विवेकच्या भीतीत तथ्य होतं, व्यावहारिक तथ्य. पण माझं मन मानेना. तिकडे सीमा तनमनानं संघर्ष करत होती. मृत्यू मिळावा म्हणून. वेदनेनं तडपणारं तिचं शरीर मुक्तीच्या प्रतीक्षेत मृत्यूची याचना करीत होतं आणि इकडे आम्ही त्यावेळी अशा क्षुद्र भीतीनं विवश असावं. मला कसंतरीच वाटलं. पण माझा नाईलाज झाला. व्यवहाराची जीत झाली.

दुसऱ्या दिवशी मी पुन्हा गेलो तेव्हा सीमा जागी होती. सावध होती. पण आपल्याच तंद्रीत असल्यासारखी. मला पाहून हसली बहुधा. ‘बहुधा’ असं मी म्हणतो कारण तिच्या चेहऱ्यावर तेव्हा जी भावना होती तिला नक्की ‘हास्य’ म्हणता येईल का असा मला संशय होता. खूप वेदना सोसून निर्माण झालेली सोशिकता आणि या वेदनांचा अंत जवळ येत असल्याची लागलेली चाहूल, ही चाहूल म्हणजे यशाची जणू नांदीच. म्हणजे आनंदच केवळ. अशी काही तरी भावना असावी त्यामागे.

‘So, How are you?’ मी इंग्लिश बोललो आणि ते किती निरर्थक होतं हे लक्षात येऊन ओशाळलो.

‘Not good,’ ती म्हणाली. तिचा आवाज आता कमालीचा क्षीण होता. यावर मी आता काय बोलणार? तिला तपासत राहिलो फक्त. ‘श्वास घ्या, श्वास सोडा’, म्हणत.

खोली तीच होती. तिचा रंग तसाच कोरा. मागून येणारी सूर्यकिरणं तशीच होती, खट्याळ पण चोरटी. शेजारी तोच सुनील होता. तसाच अधीर, अस्वस्थ. खोलीत एक प्रकारची दुर्गंधी मात्र होती. ती नवीन होती. मृत्युगंध.

खोलीतून मी बाहेर पडलो. दरवाजा बंद करता-करता एकदाच पुन्हा वळून पाहिलं. सीमा केव्हाची गाढ झोपलेली होती. वेदनामुक्त. ही भेट आता शेवटची तर नव्हे?

खोलीतून बाहेर पडलो. हातात केस पेपर धरून सिस्टर उभीच होती. तिला आजच्या उपचारांच्या सूचना लिहून हव्या होत्या. काय लिहिणार? कसले उपचार? आणि उपयोग तरी काय ते लिहिण्याचा? लिहिणे हाही एक उपचारच फक्त.

काही तरी खरडलं. मागे पाहिलं, तर सुनील होताच. अस्वस्थपणे दाढी कुरवाळत. त्याच्या खास लकबीनं. त्याला पाहून मला जणू नव्यानंच एक आठवण झाली. मी अस्पष्टपणे बोललो-

‘एक formality राहून गेली आहे. सीमानं एकूण सर्व बाबींचा सांगोपांग विचार करून केमोथेरपी नाकारली. हा नकार तिनं आणि पर्यायाने तुम्ही जाणीवपूर्वक आणि खुशीनं स्वीकारलेला पर्याय होता, अशी नोंद या पेपरवर होणं गरजेचं आहे. मी तशा अर्थी इथं काही वाक्यं लिहितो. You please sign on those.’

‘Oh, Yes, Sure. I can do that.’ तो म्हणाला.

मी पेपर हातात घेतला. वाक्यांमागून वाक्य लिहीत गेलो. कायदेशीर. सुरक्षित. उपचार करणाऱ्या आम्हा डॉक्टरांना, हॉस्पिटलला कुठलाच धोका राहू नये अशी योजना होती त्यात.

माझं लिहून होईपर्यंत सुनील शेजारी उभा होता. सविस्तर सगळं लिहून मी तो कागद त्याच्या हातात दिला. त्यानं वाचून त्यावर सही करावी अशी अपेक्षा. त्यानं तो कागद आपल्या हातात धरला, किंचित कापत होता त्याचा हात त्यावेळी. ते मी पाहिलं. काहीच न वाचता त्यानं मला फक्त पेन मागितलं. इतक्या सकाळी हॉस्पिटलमध्ये थोडंच त्याच्याकडे पेन असणार होतं. मी काहीही न बोलता माझं पेन त्याच्या हातात दिलं. त्यानं ते घेतलं आणि एक लफ्फेदार सही टाकली त्यावर. वर मी काय लिहिलं होतं, याच्याशी त्याचा जणू काहीच संबंध नव्हता.

‘यावर सीमाची पण सही आणू का?’ त्यानं विचारलं.

‘No, it’s Ok. That was only a formality.’ मी म्हणालो. खरं तर सीमाचीही सही मिळाली असती तर हवंच होतं मला. पण धाडस नाही झालं मला ती मागण्याचं. एवढं व्यावहारिक होणं माझ्या ताकदीबाहेर होतं.

सही दिली आणि सुनील तडक पुन्हा खोलीत गेला. आज त्याला माझ्याशी बोलावंसं वाटलं नाही.

हे झालं त्याच्या दुसऱ्याच दिवशी सीमा गेली. अगदी शांतपणानं. कुणालाही न दुखावता. एखाद्या पिसासारखी हळुवार.

ती गेली तेव्हा मी तिथे नव्हतो. सुनील होता फक्त. त्याचा मला एस.एम.एस. आला.

‘Seema passed away. A painless end. Thank you for all that you did for her’

खरंच मी नक्की काय केलं होतं तिच्यासाठी? तिच्या मरणेच्छेला सबळ आधार दिला, तिच्या इच्छेची अखेरपर्यंत सोबत केली आणि म्हणूनच कदाचित तिनं हॉस्पिटलमधे राहणं पसंत केलं. आणि हे खरं असेल तर मीही तिला दिला तो का खरोखर आधार होता?

खरं तर तिचा मृत्यू पाहिला आणि मीच निराधार झालो.

डॉ. संजीव मंगरुळकर

दूरभाष: ९४०५०१८८२०

ये रे, ये रे पैशा –

ये रे, ये रे पैशा –

खोपकरांच्या एकूण आयुष्याचं वर्णन एका वाक्यात करायचं म्हटलं तरी ते शक्य होतं. त्यांनी आयुष्यभर फक्त पैशावर प्रेम केलं. अगदी मनापासून प्रेम केलं. ते प्रेम नुसतं तीव्र नव्हतं, तर व्यसनी होतं. पैशाशिवाय इतर कशाचं त्यांना जणू भान नव्हतं. जे जे म्हणून या प्रेमाच्या आड येईल अशी भीती त्यांना वाटली त्या त्या साऱ्यांचा त्यांनी मनःपूर्वक धिःकार केला. आमची अगदी पहिली भेट झाली तेव्हापासून ही एकच एक गोष्ट मला जाणवली. आणि अगदी फार नसला तरी पाच सात वर्षांचा तरी आमचा परिचय होता, प्रथम त्यांच्या इच्छेविरुद्ध बहरलेला आणि नंतर त्यांच्या इच्छेनुसार कोमेजलेला.

 

सुरवातीला माझा दवाखाना मी फक्त संध्याकाळीच चालवीत असे. नंतर काही वर्षांनी मी तो सकाळीसुद्धा चालू ठेवू लागलो. प्रथम प्रथम ही गोष्ट फारशी कुणाला माहीत नव्हती. त्यामुळे सकाळची गर्दी खूपच कमी असे. हाताखाली कुणी मदतनीसही नसे. एकटयानं येऊन दवाखाना उघडायचा, दोन तास वाट पाहून अकराला बंद करायचा असा परिपाठ. इतर दिवसांसारखाच तोही दिवस. घड्याळाकडे नजर ठेवून बरोबर अकराला मी दवाखान्याबाहेर पडत होतो. दवाखान्याचा दरवाजा बंद केला. त्याला कुलूप लावलं आणि वळून बाहेर पडणार, तोच मागून आवाज आला, ‘I hope, you are the doc?’ मी मागं वळून पाहिलं. ते खोपकर होते. ही आमची पहिली भेट. पांढरा स्वच्छ कडक इस्त्री केलेला शर्ट, गोरा वर्ण. तुळतुळीत दाढी केलेला चेहरा. डोक्यावर अगदी मिलिटरी खाक्यानं कापलेले केस. तसेच तुळतुळीत. चौकोनी चष्मा आणि त्यामागे घारे चमकदार डोळे. त्या नजरेत अगदी प्रखरपणे मला तेव्हाही दिसला तो पूर्ण अविश्वास. पूर्ण अविश्वासानं तुम्हाला आतून बाहेरून समग्र जोखणारी अशी ती नजर होती. भेदक. कुशाग्र. अगदी नंतर जसा आमचा परिचय वाढत गेला तेव्हाही ही नजर कायम तशीच आणि तितकीच भेदक होती असं मला वेळोवेळी जाणवत गेलं.  

  

‘Myself, Mr. Khopkar,’ पुढे होत त्यांनी माझा हात आपल्या हातात घेतला. काही क्षण आम्ही समोरासमोर उभे आणि ते माझ्या सखोल निरीक्षणात दंग. मी किंचित अस्वस्थ झालो.

 

‘या, ना, मी निघालोच होतो, बरी वेळेत भेट झाली, नाही तर चुकामूक झाली असती.’ उलट फिरत मी दवाखान्याचा दरवाजा उघडू लागलो. पण मला जणू अडवतच खोपकर पुढे झाले.

 

‘माझ्या मिसेसना दाखवायचं होतं. पण it seems, तुम्ही क्लिनिक बंद करताहात. I am sorry, I have reached late.’

 

‘नाही, नाही, या ना. It’s Ok. मी थांबू शकतो.’ मी दरवाजा उघडत म्हणालो. एव्हाना दरवाजा उघडला होता. आत पाऊल टाकून मी पुढे होत होतो, पण खोपकर जणू अडल्यासारखे मागे मागेच. दवाखान्यात पाऊल टाकायलासुद्धा नाराज.  

 

‘Am I going to be charged extra since I have made you wait for long? नाही तर, मी नंतर येऊ शकतो.’ खोपकरांच्या या थेट प्रश्नानं मी थोडा चमकलो. 

 

‘नाही, तसं काही नाही. तुम्ही या ना, अशासाठी जादा फी लावत नसतो मी,’ मी त्यांना दिलासा देत म्हणालो.

 

खोपकर थोडे आश्वस्त झाले, दवाखान्यात पाऊल टाकण्याचा धीर त्यांच्यात आला. ते आत आले. पण त्यांच्या मिसेस कुठे दिसेनात. माझ्या नजरेतला शोध त्यांच्या लक्षात आला. 

 

‘नाही, ती येतेय मागून. She takes long to climb the staircase. तिला वेळ लागतो.’

 

माझा दवाखाना पहिल्या मजल्यावरचा. चांगल्या अठरा पायऱ्यांचा चढाव. काही पेशंटना त्रासदायक वाटावा असा. मला काळजी वाटली. मी तडक खोलीबाहेर आलो, जिन्यात पाहायला. तर त्या दिसल्या. अगदी हळूहळू जिना चढत असलेल्या. एकटीनंच. जिन्याच्या कठड्याला धरून धरून एकेक पाऊल जपून टाकत, मोजून मापून चढत होत्या. दोन पायऱ्या चढल्या की त्यांना दम लागे. मग थोडी विश्रांती की पुन्हा चढणं चालू. सगळं लक्ष या चढण्यातच केंद्रित झालेलं, इतकं की मी वर वाट पाहत थांबलोय याचं भानसुद्धा त्यांना नव्हतं. सगळी आत्मिक, शारीरिक ताकद एकवटून त्या जिना चढत होत्या. त्यांची असहायता पाहिली. मलाच लाज वाटली. झपाट्यानं चार पायऱ्या उतरत मी त्यांना सामोरा गेलो. जमल्यास त्यांना काही आधार द्यावा, मदत करावी म्हणून. पण त्या चढण्यात मश्गूल होत्या. नुसत्या खुणेनं त्यांनी मला थांबवलं. मी हतबल शेजारी उभा, मुंगीच्या गतीनं त्यांचं मार्गक्रमण चालू. आम्ही एकेक पायरी चढतोय आणि जिन्याच्या अगदी वरच्या पायरीवर श्रीयुत खोपकर उभे. अगदी शुचिर्भूतपणे आमची वाट पाहत, तटस्थ. 

 

किती तरी वेळ गेला. हळूहळू चढत आम्ही एकदाचे वर दवाखान्यात पोचलो. खोपकर काकू प्रचंड थकल्या होत्या. सगळा जिना एका दमात चढल्याचा प्रचंड थकवा त्यांच्या मंदावलेल्या हालचालीतून, त्यांच्या जोरजोरात चाललेल्या श्वासातून मला जाणवत होता. त्यांच्या हाताला धरून माझ्या समोर खुर्चीवर मी त्यांना बसवलं तेव्हा कुठे माझं प्रथम त्यांच्या चेहऱ्याकडे लक्ष गेलं. चेहऱ्याची वर आलेली हाडं, रुंदसा जबडा, विस्तीर्ण जिवणी आणि त्यामागे फारोळे दात आणि त्या दातांमध्ये फटी तर केवढ्या होत्या. एके काळी सुंदर असू शकेल असा चेहरा पण कसली तरी नासधूस झाली होती असं वाटावं असं सगळं होतं त्यात. एक प्रकारचा ओबडधोबडपणा आणि तो काही फक्त चेहऱ्यावरच होता असं नाही. सगळं शरीरच ओबडधोबड. जाड जाड बोटं. जाड पंजा. सुजल्यासारखे वाटणारे कोपर. एकूण रूप असं की जणू त्यांचं स्त्रीत्वच हरवलं असावं. हाडांची एकत्र बांधलेली मोळीच जणू. हे सगळं पाहिलं मात्र, एका क्षणातच मला त्यांचं रोगनिदान झालं. काकूंना ‘acromegaly’ नावाचा आजार झाला होता. अगदी पाहता क्षणीच होऊ शकावं इतकं सोपं निदान होतं हे.

 

काकूंच्या लक्षणात, त्यांच्या दमण्यात आणि त्यांच्या निदानात मी इतका गुंतलो होतो की शेजारी त्यांचे पतीराज आहेत हेही मी काही क्षण विसरलो होतो. पण ते तिथेच होते. दूरस्थ होते. तटस्थ होते. अलिप्त होते. आपल्या पत्नीकडे, मग माझ्याकडे, मग पुन्हा पत्नीकडे आणि मग  पुन्हा – अशी त्यांची नजर फिरत होती. परिस्थितीचा वेध अचूकपणे घेत असल्यासारखी. काकूंचं हे दमणं, त्यांच्या हालचालीतला संथपणा आणि मुख्य म्हणजे त्यांची विरूपता- हे सगळं त्यांच्या अगदी सवयीचं असणार. उठून पुढे होऊन काही मदत करावी हे त्यांच्या जणू गावीही नव्हतं. जे व्हायचं ते आपोआप स्वाभाविकपणे होणारच आहे अशी त्यांची खात्री झाली असणार. आजवरचा त्यांचा अनुभवच मुळी तसा असणार. त्यामुळे  माझ्या समोर खुर्चीत बसून आरामशीर पाठ मागे टेकून ते बसले होते. इकडे तिकडे बघत होते. 

 

काकू स्थिरावल्या. मी माझ्या खुर्चीत बसलो. एकूण अशी स्थिरता दिसल्यावर खोपकर पुढे आले,

‘ह्या माझ्या मिसेस. ऊर्मिला. She is actually suffering from –‘

 

“Acromegaly, She has acromegaly,’- ते काहीही म्हणायच्या आतच मी त्यांचे बोलणं तोडत म्हणालो. त्यांच्या तटस्थपणाची मला चीड आली होती, त्यामुळे मी त्यांचं हे बोलणं तोडलं की मला माझ्या तत्काळ निदानाची फुशारकी त्यांच्यासमोर मारायची होती म्हणून मी हे बोललो – मलाही सांगणं अवघड आहे. 

 

‘Quite, smart! You seem to be a smart doc.’ खोपकर प्रभावित झाल्याचं मला दिसलं. त्यांच्या नजरेत किंचित विश्वास आला असावा किंवा मला तसा भास तरी नक्की झाला. 

 

‘तर आता तुम्ही म्हणता तसा त्यांना acromegaly चा आजार झाला आहे आणि हे आम्हाला गेली काही वर्षं माहीतही आहे. मुंबईला काही डॉक्टरांना आम्ही दाखवलेलं आहे, ते सांगतील त्या तपासण्या केल्या आहेत आणि एकूण निष्कर्ष असा की या आजारावर आम्ही आता करण्यासारखं काहीही उरलेलं नाही. ‘

 

एवढं बोलून खोपकर थांबले, एक अर्थपूर्ण विराम. 

 

‘आज मी तुमच्याकडे आलोय ते त्याहून वेगळ्या कामासाठी. गेले काही महिने उर्मिलाला हा असा दम लागतोय. तुम्ही आताच पाहिलंत किती हळूहळू जिना चढत होती ती. तसं म्हटलं तर, I don’t think there is anything greatly wrong with her. She just panics. Panics for nothing. मला वाटतं आजारपण मनाला फार लावून घेतलंय तिनं. I think a trained doc like you may be in better position to explain it to her.’

 

म्हणजे खोपकरांनी मला काही फारसं कामच ठेवलं नव्हतं तर. निदान झालेलं, उपचार त्यांनीच ठरवलेला जो की ते करत होते, दुर्लक्ष करून. मी फक्त हे काकूंना समजावून सांगायचं होतं. 

 

‘मला त्यांना तपासावं लागेल, त्यांचा इ.सी.जी. काढावा लागेल. इतरही काही तपासण्या लागतील. मग काय निदान होईल ते बघून त्यावर उपचार काय करायचे हे ठरवू.’

 

एका दमात मी हे सगळं म्हणालो खरं पण मी आता टाकत असलेला हा एक बॉम्ब होता याची मला पुरेपूर जाणीव होती. खोपकरांचा चेहरा गंभीर झाला. आतापर्यंत सारं काही समजल्याचं एक परिपूर्ण आध्यात्मिक हास्य त्यांच्या चेहऱ्यावर होतं ते थोडंसं विस्कटलं गेलं. त्याठिकाणी एक आव्हान येऊन उभं ठाकलं. जणू त्यांच्या विचारांना मी आव्हान देत होतो.

 

‘नाही, तुम्ही त्यांना तपासा ना. त्यासाठी तर त्यांना आणलंय ना इथे. तुम्ही तपासून पाहा. पण ते इ.सी.जी. काय किंवा त्या इतर तपासण्या काय, त्याची काही गरज आहे असं नाही वाटत हो. झालंय हे सगळं करून दोन-तीन वर्षांपूर्वी. काय नाहीये त्याच्यात, आमचे मुंबईचे डॉक्टर म्हणालेले. She only has acromegaly.’

 

खोपकर बोलत होते. मला पटवत होते. सगळ्याचा सूर असा की मी हे सगळं थोडक्यात मिटवावं, नवीन व्याप, नवीन खर्च काढू नयेत. मला हे दिसत होतं. रागही येत होता. पण खोपकर जसे स्पष्ट बोलू शकत होते, ते मला जमत नव्हतं. जमणारही नव्हतं. 

 

‘मी सांगतो त्या तपासण्या झाल्याशिवाय मी काही करू शकेन असं मला वाटत नाही.’ एवढंच मी बोललो आणि शांत बसलो. प्रतिक्रियेची वाट पाहत. 

 

खोपकर शांत बसले. माझ्याकडे पाहत. मधून पत्नीकडे पाहत. काकू शांत होत्या. आत्ममग्न. त्यांना या साऱ्यात बोलण्याचा जणू काहीच हक्क नव्हता. एकदा आजारी पडून तो त्यांनी गमावलेला होता. आता त्यांचं काम जणू एकच- श्वास घेत राहणे. श्वास सोडत राहणे. तेवढं त्या अगदी नेमानं करत होत्या.

 

‘ओके. Let’s have it your way. किती खर्च येईल याचा?’

 

मी खर्चाचा अंदाज सांगितला. पुन्हा एक सौम्य विराम आणि अखेर खोपकरांनी संमतीदर्शक मान हलवली. त्यानंतर कुठे मी माझ्या कामाला सुरुवात केली. काकूंकडून सगळी माहिती मिळवली. त्यांना तपासलं. इ.सी.जी काढला. सर्वसाधारण अनुमान स्पष्ट होतं. काकूंच्या हृदयाला सूज आली होती आणि हा आजार गंभीर अवस्थेत होता. अगदी हॉस्पिटलमध्ये ठेवावे लागेल अशा तीव्रतेचा.

  

पुन्हा एकदा खोपकरांना समजावणं, खर्चाचा नवीन अंदाज मग त्यावर त्यांची नाराजी, हॉस्पिटल टाळता नाही का येणार अशी शंका आणि अखेर नाराज संमती. सगळा खेळ तसाच बरहुकूम झाला आणि काकू हॉस्पिटलमध्ये दाखल झाल्या. 

 

हॉस्पिटलमधला काळ मात्र खूपच छान गेला. काकूंच्या तपासण्या झाल्या.औषधोपचार सुरु झाले आणि त्यांच्या प्रकृतीत आश्चर्य वाटावं अशी सुधारणा झाली. एक डॉक्टर म्हणून समाधान वाटावं अशी प्रगती. दुसऱ्याच दिवशी त्या अंथरुणात उठून बसल्या, गप्पा मारू लागल्या, पुढच्या दिवशी खाटेभोवती खोलीत मोकळेपणानं चालणं सुरु झालं. आधाराची गरज वाटेना. दम तर जवळजवळ नव्हताच. काकूंच्या चेहऱ्यावर हसू आलं. ते पाहून मीही मी खूष होतो. 

 

काकू हॉस्पिटलमधे असतानाचीच गोष्ट. वेळ संध्याकाळची. मी माझ्या दवाखान्यात होतो. पेशंटची साधारण गर्दी होती. काम वेळेत आटोपण्याच्या गडबडीत होतो, तर गीता आत आली, संध्याकाळच्या वेळेला गीता माझी मदतनीस असे.

 

‘सर, खोपकर नावाचे कुणी गृहस्थ आलेत. भेटायचं म्हणतायत. पेशंट नाहीयेत पण नुसतंच बोलायचं म्हणतायत. त्यांना आधी आत पाठवू?’

 

मी ओळखलं. खोपकर आले आहेत. त्यांना काकूंच्या तब्येतीविषयी बोलायचं असणार. ती अपेक्षेबाहेर सुधारली होती. तेव्हा आता ते खूष असणार. आता कृतज्ञतेचे चार शब्द ऐकायला मिळणार. खोपकरांच्या करारी मुद्रेवर कृतज्ञता कशी दिसेल हा माझ्या दृष्टीनं मोठ्या उत्सुकतेचा भाग होता. नाही तरी सौ.ना हॉस्पिटलमध्ये दाखल केल्यापासून स्वतः खोपकरांचा तिथे पत्ताच नव्हता, कुणी तरी एक आया त्यांनी नेमली होती, चोवीस तास तीच तिथं असे. स्वतः खोपकर तर दिसलेच नाहीत पण इतरही कुणा नातलगाची, परिचिताची ये-जा नव्हती. काकू एकट्या होत्या. अगदी तेच त्यांचं दुखणं म्हणावं इतक्या एकट्या होत्या. मी आता खोपकरांना भेटायला उत्सुक होतो. या भेटीला आता एक नवा संदर्भ होता.  

  

‘पाठव त्यांना आत. त्यांचं काम किरकोळ आहे,’ मी गीताला म्हणालो.

 

थोड्याच वेळात दरवाजा उघडला. पण आत आलेली व्यक्ती खोपकर नव्हती. कुणी दुसराच तरुण होता. विशीतला. पोरगेलासा वाटणारा. गोरापान. बालिश पण गोड चेहऱ्याचा. किंचित बिचकत तो आत आला. खुर्चीत तो बसला तोही मागे न टेकता, अस्वस्थ अधीरतेनं, जणू कुठली तरी अपराधी भावना त्याला घेरून होती. 

 

‘मी अजित खोपकर. माझी आई तुमच्याकडे अॅडमिट आहे. तिच्याविषयी चौकशी करायला आलो होतो.’

क्षणार्धात मला सगळा खुलासा झाला. खोपकरांना एक मुलगा आहे ह्याची नोंद मी घेतली होती. अगदी पहिल्या दिवशीच मी जेव्हा त्यांना त्यांची माहिती विचारली तेव्हाच काकूंनी मला ते सांगितलं होतं. पण त्याविषयी नंतर ना कधी त्यांनी उल्लेख केला, ना कधी मला ते विचारण्याची वेळ आली. किंचित संताप आला मला. आई इतकी आजारी. हॉस्पिटलमध्ये दाखल झालेली. बाप असा विक्षिप्त आणि हा इतका धडधाकट तरुण मुलगा, आज मला असा चोरटेपणानं भेटतो? इतक्या दिवसात त्याच्या अस्तित्वाची जाणीवसुद्धा मला होऊ नये इतका दुरावा? माझ्या कपाळावर आठी आली असणार, कारण आता अजित आणखीच बिचकला असं मला दिसलं. त्याच्या हाताला एक सूक्ष्म कंप सुटला.

 

‘आईंची तब्येत बरी आहे, पण हे विचारायला इथे- ‘ मी काही पुढे बोलायच्या आतच अजित बोलू लागला, अस्वस्थ उतावीळपणानं.

 

‘I am so sorry, sir, मला कळत नाही, मी हे तुम्हाला कसं सांगू आणि सांगू की नको. मी माझ्या आई-वडलांबरोबर राहात नाही. वेगळा राहतो. माझं माझ्या वडलांशी जमत नाही. He is too strict. Too dominating.  मला सांगा, सर, माझी आई कशी आहे? बरी आहे ना ती? मला हे विचारायला इथंच यावं लागलं कारण मला परवानगी नाही, तिला भेटण्याची, तिच्याशी बोलण्याची. मी चोरून जरी तिला भेटलो आणि हे पपांना समजलं तरी आईचे हाल होतात. मला ते नकोय, आईचा त्रास मी नाही सहन करू शकत. You won’t believe, he beats her physically, even in this state he beats her. I cann’t take it. मला सांगा, सर, बरी आहे ना आई माझी?’

 

माझा अंदाज साफ चुकला होता. खोपकर प्रकरण गंभीर होतं, वेगळं होतं. अजितवर राग धरण्यात मी चूक केली होती उलट त्यालाच सहानुभूतीची गरज होती.

 

‘तुझ्या आईची तब्येत सुधारत आहे. त्यांचा आजार गंभीर आहे, पूर्ण बरा होणार नाही असा हृदयाचा आजार आहे तो. पण औषधं घेतली, नीट काळजी घेतली तर आटोक्यात राहील, अगदी वर्षानुवर्षं आटोक्यात राहील असा आहे.’

 

‘Thanks, Thanks a lot, Sir, माझी आई आज तुमच्यामुळे आहे. मला याची जाणीव आहे. Do help her, Sir. तुम्ही सांगाल ती औषधं मी तिला आणून देईन. बाहेरून जे जे जमेल ते करीन पण तुमचं लक्ष असू द्या, सर.’ 

 

असं म्हणत अजित उठला पण माझं कुतूहल चाळवलं होतं. 

 

‘आईंची औषधं तू आणतोस?’ मी विचारलं.

 

‘हो सर, कधी कधी. आणावी लागतात. My dad is a brute. He thinks only of money. आईच्या तब्येतीवर फार खर्च होतो, नाराज असतात ते त्यामुळं. नाही आणत औषधं मग ते एकेक वेळेला. मग मी पोचवतो ती घरी, अशीच चोरून मारून. You don’t know my dad. I hate him. तुम्हाला कल्पना येणार नाही सर, ते खूप श्रीमंत आहेत. खूप पैसा करून आहेत. He is filthy rich, I tell you. एक chemical factory आहे त्यांची. इथे एक-दोन घरं आहेत. आम्ही गोव्याकडचे. तिकडंही बरीच property आहे. पण पैसे खर्च नाही करणार ते. आता आई आजारी आहे इतकी वर्ष पण घरात कामाला बाई ठेवायची तयारी नाही त्यांची. आईलाच करावी लागतात ही सगळी कामं. आई आजारी आहे हे पटतच नाही मुळी त्यांना. तिला मारतात. मधे एकदा आमची कार रस्त्यात बंद पडली तर, you won’t believe, त्यांनी तिला मागून ढकलायला लावली. Can you believe it? He made her do that. I know, one day he will suffer for all this, I hope he will’ केवढा त्वेष, केवढा आवेग होता अजितच्या बोलण्यात. 

 

खोपकरांचं कुटुंब म्हणजे एक अभ्यास विषय वाटावा असं होतं. इन-मीन-तीन माणसं पण प्रत्येकाचं तोंड वेगळीकडे. प्रत्येकाची समस्या वेगळी आणि प्रत्येक जणच मुळी दुसऱ्याची समस्या बनून राहिलेला. कठीण आहे. मला वाटलं.

 

अजितचं बोलून झालं असावं बहुधा. तो खुर्चीतून उठू पाहत होता. पण आता माझीही उत्सुकता चाळवल्यासारखी झाली होती. खोपकर आणि त्यांचं कुटुंब.

 

‘अरे, तू तर वेगळा राहतोस. करतोस तरी काय तू?’ मी त्याला विनाकारणच विचारलं.

 

‘मी? मी विद्यार्थी आहे. Law student आहे मी.’ तो म्हणाला.

 

‘पण मग हा सगळा खर्च वगैरे. मगाशी तू म्हणालास तो, आईच्या औषधांचा खर्च. तो कसा करणार तू?’ माझा पुन्हा एक अनाहूत प्रश्न.

 

अजित संकोचला. काय बोलावं, काय सांगावं हे कळत नसल्यासारखा.

 

‘I am not single, I am married, sir. लग्न झालंय माझं.’

 

हा म्हणजे मोठाच धक्का होता. किरकोळ विशीतला वाटावा असा हा मुलगा. आई वडलांपासून वेगळा, एकटा राहतो आणि लग्न झालंय म्हणतो.

 

‘I am married and my wife is senior to me. माझ्यापेक्षा पाचेक वर्षांनी मोठी आहे ती. ती नोकरी करते. She is a divorcee and has a kid from her previous marriage. तोही आमच्या बरोबर आहे. सध्या मी शिकतोय आणि she supports our family, financially’ 

 

सहज बोलल्यासारखा तो बोलत होता आणि इकडे मी धक्क्यांवर धक्के खात हेलपाटत चाललो होतो. माझ्या अवस्थेची त्याला कल्पना आली असणार आणि अशा अवस्थेचा अनुभव त्याला पूर्वीही आला असणारच, कारण तो स्वतः हे सगळं सांगताना अगदी शांत होता. स्थिरचित्त होता. पण माझ्या चेहऱ्यावरचं मोठं थोरलं प्रश्नचिन्ह त्यानं ओळखलं. आता माझं अज्ञान दूर करणं गरजेचं आहे हेही त्यानं ओळखलं. त्याखेरीज आता कुणालाच मुक्ती शक्य नव्हती. खुर्चीतल्या खुर्चीतच तो किंचित मागं सरकून बसला. जास्त बोलण्यासाठी त्याला ते गरजेचं होतं. 

 

‘प्राची, माझी बायको, माझ्या lawच्या क्लासमधे माझ्याबरोबर होती. आमची खूप चांगली मैत्री जमली. ती मला भेटली त्याच्या आधीच तिचं सगळं झालं होतं, म्हणजे घटस्फोट वगैरे. तिच्या घरची परिस्थिती तिनं मला सांगितली. माझ्या घरची परिस्थिती मी तिला सांगितली. I do not know whether it was our sorrow that got us together. पण आम्ही हे असे जवळ आलो. मला तर तिचा खूप आधार वाटला. आमचं लग्न झालं. माझे पपा अर्थातच upset झाले पण ते काही मला नवीन नव्हतं. मी तर त्या आधीच घराबाहेर पडल्यासारखा झालो होतो. यानिमित्तानं पुरताच हाकललो गेलो. खूप त्रागा केला पपांनी. पण मी बधलो नाही. ते ओरडत होते. धावून धावून अंगावर येत होते. जमलं असतं तर अंगावर हातसुद्धा टाकला असता त्यांनी माझ्या. पण आता ते जमणार नव्हतं. आपला मुलगा हरवला अशी जाणीव तेव्हा प्रथम त्यांच्या डोळ्यात मला दिसली आणि खरं सांगू, एक विचित्र आनंद झाला मला त्या दिवशी. एक सूड उगवल्याचा आनंद. म्हटलं तर तो आनंद होता पण हा आनंद मला होतोय याचीही लाज वाटत होती मला.’

 

अजित शांत झाला. थोडाच वेळ. एक गंभीर शांतता पसरली माझ्या खोलीत. 

 

‘प्राची अगदी समजूतदार आहे. आई-पपांच्या या असल्या संघर्षात माझे काय हाल होतात ते ती समजून आहे. माझ्या आईसाठी खूप काही करायची इच्छा असते तिची. पण पपांमुळे – कसं शक्य आहे ते? एकदा आईनं पाह्यलंय तिला. हळूच चोरून आम्ही घरी गेलो होतो तेव्हा. तेव्हा आमचं लग्नही झालं नव्हतं. पण आईला पसंत होती ती. केवढी रडली ती तेव्हा. तिला तिचे काही लाड करता आले नाहीत, म्हणून. आमच्या लग्नालाही यायची तिची इच्छा होती.’

 

पुन्हा एकदा अजित शांत झाला. टेबलाची कड घट्ट पकडून बसला. समोर शून्यात पाहत.

 

‘ओके. येतो सर.’ असं म्हणून अचानक तो उठला आणि वेगानं खोलीबाहेर पडला. 

 

गीतानं पुढचा पेशंट आत पाठवला. कोण होतं ते, काय होती तक्रार त्यांची? मला थोडा वेळ लागला असणार पुन्हा भानावर यायला.

 

काही दिवस उलटले. खोपकर दवाखान्यात आले. सपत्नीक. ‘हाय डॉक.’ म्हणत. माझा हात हातात घेत. नजरेनं मला जोखत. खोपकर समोर आले की मला एक प्रकारची अस्वस्थता येते हे माझ्या तेव्हा लक्षात आलं. पण आता त्यांचं येणं अटळ होतं. मला त्यांची सवय करून घ्यावी लागणार होती.

 

काकू आता तशा बऱ्या होत्या. वरवर आनंदी. दमही खूपच कमी. आडव्या झोपू शकत होत्या. सांगू त्याप्रमाणे श्वास घेऊ शकत होत्या. रोखून धरू शकत होत्या. माझी तपासायची खोली थोडी स्वतंत्र म्हणता येईल अशी आहे. पेशंट तपासताना त्यांना मोकळेपणा वाटावा म्हणून. मिस्टर खोपकरांसारख्या नातलगांना दूर ठेवायला याचा उपयोग होतो. हा अर्थात जास्तीचा फायदा. बोनस.

 

तपासणी झाली. काकू उठल्या. मी खोलीबाहेर जाण्यासाठी वळलो. इतक्यात अचानक त्यांनी माझा हात घट्ट पकडला. इतका घट्ट की तो सोडवणं मला अशक्य होतं.

 

‘अजित आला होता ना, तुम्हाला भेटायला?’ थेट माझ्या डोळ्यात पाहत त्यांनी विचारलं. काही क्षणच गेले असतील फक्त. डोळ्यातून पाण्याच्या धारा वाहायला लागल्या त्यांच्या. नजर हळूहळू खाली झुकली. त्यांच्या हाताची पकड सैल होत गेली. काय बोलावं, कसं सांत्वन करावं? त्यांच्या दुःखासमोर मी लहान होतो. मी शांत उभा राहून त्यांना पाहत होतो. एक शब्दही न बोलता त्या शेजारी भितीकडे पाहत होत्या. हुंदके देत होत्या. शेजारी पडलेला त्यांचा छोटा रुमाल मी उचलला आणि त्यांच्या हातात दिला. मी बाहेर पडलो तेव्हा त्यांनी तो त्यांच्या नाकावर धरला होता. हुंदक्यांचा आवेग कमी कमी होत चालला होता.

 

बाहेर आलो तर खोपकर होतेच. असणारच होते. खुर्चीत बसलेले. माझी वाट पाहत. आत जे काही घडत होतं त्याबाबत पूर्ण अनभिज्ञ.

 

‘काय म्हणते, ऊर्मिला? All Ok?’ त्यांनी विचारलं.

 

‘Yes, Sir. She is fine’ मी म्हणालो. मला माझ्या दांभिकपणाची लाज वाटली. काकू हळूहळू तपासण्याच्या खोलीतून बाहेर आल्या. नजर खाली घालून समोर खुर्चीवर बसल्या. तशाच मूक. मी औषधं लिहून कागद त्यांच्या हातात ठेवला. मि. खोपकरांनी तो तत्परतेनं उचलला. तो वाचल्यासारखं केलं, वर पाहून माझ्याकडे हलकंसं स्मित केलं, डोळे मिचकावले. ‘See you again,’ असं म्हणत ते उठले आणि वेगानं खोलीबाहेर पडलेसुद्धा. खोपकरांच्या सगळ्याच हालचालीत एक सफाईदारपणा असे. त्यांना बहुधा एकसारखं यशस्वी वाटत असावं, मी अंदाज केला. काकू संथपणे उठल्या. आपलं जड शरीर आणि जड मन उचलत हळूहळू कष्टानं खोलीबाहेर पडल्या. माझी इच्छा होती, एकदा तरी त्यांनी वळून पहावं, अनिच्छेनं का होईना हसावं. नाही म्हटलं तरी त्यांचं एक खोल रहस्य, खोलवरचं दुःख मला माहीत होतं. पण यातलं काहीही त्यांनी केलं नाही. त्या फक्त बाहेर पडल्या.

 

आणि त्यानंतरही त्या वेळोवेळी येत राहिल्या. तपासून घेत राहिल्या. खोपकर स्वतः कमालीच्या शिस्तीचे गृहस्थ असणार. काकूंची एकही तारीख त्यांनी कधी चुकवली नाही. नेहमी वेळेपूर्वी हजर. तीच खोचक नजर. तोच कमालीचा आणि कमावलेला सफाईदारपणा. काकूंसाठी हे सगळं करणं ही काही त्यांची आवड खासच नव्हती. अगदी न पटणारी गोष्ट होती ती त्यांच्या दृष्टीनं. पण हे असं असूनही वरकरणी सगळं यथासांग करत राहायचं आणि तरीही त्यापासून अलिप्त राहायचं ही त्यांची खास हातोटी. का कोण जाणे, त्यांच्याकडे पाहून नेहमी मला ‘शुचिर्भूत’ या शब्दाची आठवण येई. खोपकर म्हणजे मूर्तिमंत शुचिर्भूतता! 

 

पण हे सगळं किती दिवस चालणार? काकूंचा आजार हळूहळू वाढत जाणार होता. आताशा त्यांचा वेग पुन्हा मंदावत चालला होता. दम लागण्याचं प्रमाण वाढत होतं. तपासायला म्हणून झोपवावं तर त्यांना फार काळ झोपवतही नसे. धडपडून त्या पुन्हा उठून बसायला बघत. आता फार दिवस त्या दवाखान्यापर्यंत येऊ शकणार नाहीत, आमचा जिना चढू शकणार नाहीत हे मला स्पष्ट दिसत होतं. स्वतः खोपकरांनाही याची जाणीव असावी बहुधा कारण एक दिवस दवाखान्यातून बाहेर पडता-पडताच त्यांनी मला विचारलं, ‘ डॉक, गरज पडली तर तुम्ही घरी तपासायला वगैरे येता की नाही?’

 

‘हो, येतो की. गरज पडली तर होम-विझिट करतो ना मी.’ मी उत्तरलो.

 

‘फी काय असते तुमच्या होम-विझिटची?’ खोपकरांनी त्यांच्या खास शैलीत अगदी थेटच विचारलं. एव्हाना मी खोपकरांना सरावलो होतो. असे प्रश्न निर्विकारपणे झेलण्याइतपत कोडगा झालो होतो. मी माझी फी त्यांना सांगितली. ती फार नव्हती पण वैद्यकीय कारणासाठी, विशेषतः पत्नीच्या प्रकृतीसाठी होणारा खर्च म्हणून त्यांना बहुधा ती जास्त वाटली असावी कारण तो आकडा ऐकून आश्चर्य आणि नापसंती यांचं मिश्रण असलेली एक भावना त्यांच्या चेहऱ्यावर मला स्पष्टपणे दिसली. खोपकर तसं काही बोलले नाहीत, त्यांच्या चेहऱ्यावरचे भाव पुरेसे बोलके होते, त्यातून बोध घेत मीच आपसूक माझी फी कमी करावी अशी त्यांची इच्छा असावी बहुधा. पण मी निर्विकार होतो.

 

‘तुम्हाला नेण्यासाठी कारची व्यवस्था करू शकतो मी. तसं केलं तर? तर काय फी असेल तुमची?’ खोपकरांनी विचारलं. 

 

एरवी खोपकर एवढे चतुर, स्मार्ट वाटणारे. आता मात्र एकदम बालिश वाटले. मी हसलो. 

 

‘विझिटच्या फी मधे वाहतुकीचा वेगळा दर नसतो, सर. विझिट फी ही संपूर्ण विझिटचे शुल्क म्हणून घेतो आम्ही. एक सांगू, आम्ही डॉक्टर जेव्हा पेशंट तपासतो तेव्हा खर्च करतो तो वेळ, त्याचं मोल म्हणून फी घेतो आम्ही. त्यासाठी लागणारा पेट्रोल खर्च, वीज खर्च असा हिशेब नसतो. अगदी एखाद्या निदानासाठी लागणारं ज्ञान, ते तरी असं कुठे खर्च होत असतं. सगळा हिशेब वेळाचा असतो, सर’ मी नको इतक्या स्पष्टपणे बोललो. मलाच नंतर कसं तरी वाटलं त्याचं. पण हा खोपकरांचा प्रभाव होता. इतकं व्यावहारिक होण्याशिवाय दुसरा कुठला पर्याय होता माझ्यासमोर?

 

ती वेळ काही दिवसातच आली. खोपकरांच्या घरी मला जावं लागलं. काकूंसाठी होम-विझिट करावी लागली. त्यांनी गाडी अर्थातच पाठवली नाही. मीच गेलो माझ्या वाहनानं.

 

शहराच्या सुखवस्तू भागातलं घर. टुमदार बंगला. बाहेर एक कार. चांगल्या चवीनं सजवलेलं अतरंग. बेड-रूममधे काकू पडलेल्या. वाढत चाललेला दम. घटत चाललेलं वजन. पायावर, अंगावर चढत चाललेली सूज. काकूंच्या खालावत चाललेल्या प्रकृतीचे हे सगळे निदर्शक. खोपकर माझ्या मागे उभे. त्यांच्या नेहमीच्या शोधक पवित्र्यात. मी माझी तपासणी उरकली. बाहेर दिवाणखान्यात आम्ही दोघं समोरासमोर बसलो. खोपकर आणि मी.

 

‘तब्येत खराब आहे त्यांची. आता मी काही औषधं वाढवून देतो. बघू कसा प्रतिसाद मिळतो. नाही तर पुन्हा अॅडमिट करावं लागेल,’ मी म्हणालो.

 

खोपकर अर्थातच नाराज होते. अॅडमिट करण्याचा माझा पर्याय त्यांना जणू ऐकूच गेला नाही. त्याकडे पूर्ण दुर्लक्ष करीत त्यांनी थंडपणे मी दिलेली औषधाची चिट्ठी आपल्या हातात घेतली. वरवर वाचली.

‘ठीकाय, देतो ही औषधं. बघू या काय होतं ते. ओके? कळवतोच मी तुम्हाला.’ असं म्हणत उभ्या-उभ्याच त्यांनी मला निरोप दिला. खोपकरांच्या बंगल्याच्या दरवाजातून बाहेर पडलो तेव्हा उशीर रात्र झाली होती. बाहेर चांगलाच काळोख होता. वळून पाहिलं तर सगळा बंगलाच सुनसान काळोखानं वेढल्यासारखा दिसला. भीतीदायक.

 

फार दिवस जाणारच नव्हते. माझी खात्री होती, तसंच झालं. मध्यरात्रीची वेळ. अचानक दम वाढलेल्या अवस्थेत खोपकर काकू थेट हॉस्पिटलमध्येच आल्या. परिस्थिती अशी गंभीर की आय.सी.यू. मधे घ्यावं लागलं. मग सगळे सोपस्कार, ऑक्सिजन. सलाईन. पुन्हा सगळ्या तपासण्या. खोपकरांची वाढती नाराजी. पण सगळ्याला तोंड देत काकू सुधारल्या. उठून बसल्या. बोलू लागल्या. आय.सी.यू. मधून बाहेर घेतलं. बरोबर कुणी आया आणि काकू असा जुना नित्यक्रम सुरु झाला. आसपासची सगळीच परिस्थिती अशी प्रतिकूल, विचित्र. पण काकूंचं दैव बलवत्तर (?). त्या बचावल्या. घरी जाण्याइतपत सुधारल्या.

 

मधे एकदा अजितही असाच दवाखान्यात येऊन गेला. आईच्या तब्येतीची चौकशी. माझ्याविषयी कृतज्ञता. हेही रीतसर झालं. काकूंची एक अॅडमिशन अशा प्रकारे संपन्न झाली. 

 

आणि हेही एकदा नाही, दोनदा- तीनदा झालं. पुन्हा पुन्हा आय.सी.यू. ऑक्सिजन. नाकातोंडात नळ्या. आणि त्यातून शेवटी दुःखकारक प्रगती. काकू हताश होत चालल्या. अधून-मधून खोपकरही दिसायचे. चेहऱ्यावर एक उर्मट नाराजी. काकूंचं वारंवार उलटणारं दुःख हा जणू माझाच गुन्हा असावा, असा आविर्भाव. काकूंना वारंवार अॅडमिट करावं लागतं होतं याचा मलाही खेद होताच, पण माझाही नाईलाज होता. ते दुखणंच मुळी तसं होतं.

 

अशाच एका अॅडमिशन दरम्यानची गोष्ट. संध्याकाळची वेळ. दवाखान्यात गर्दी आणि अचानक खोपकर उगवले. गीता बाहेर होतीच. तिच्यावर वजन टाकून लगेचच आत आले. आता हे जमवण्याइतकी प्रतिष्ठा त्यांनी बाहेर कमावली होती.

 

‘You see, Doc. She is admitted in hospital again.’

 

मी शांत, निरुत्तर. थोडा वेळ अंदाज घेऊन ते म्हणाले,

 

‘डॉक, फार खर्च होतोय माझा. आतापर्यंत किती खर्च झालाय माहित्ये?’ असं म्हणून खर्चाचा आकडाच त्यांनी माझ्या तोंडावर फेकला. त्यांनी जो खर्च ‘जास्त’ म्हणून सांगितला तो तेव्हाच्या संदर्भात फार जास्त म्हणावा असा नव्हता, आणि खोपकरांसाठी तर तो मुळीच जास्त नव्हता हे मला दिसत होतं, तरी मी शक्य तेवढी सहानुभूती माझ्या चेहऱ्यावर जमवली आणि शांत वाट पाहत राहिलो.

 

‘You must give me a discount in all your charges henceforth. I don’t think it is justifiable to charge for repeated admissions just the same way.’

 

हे जरा जास्तच होत होतं. सवलत मागणं मी समजू शकत होतो पण फी घेण्याच्या हक्कावरच शंका घेणं म्हणजे जास्तच झालं. तरीही मी शांत बसलो. 

 

‘काकूंच्या बिलात माझ्याकडून काही शक्य असेल ती सवलत देण्याचा प्रयत्न मी करीन,’ एवढं सांगून मी गप्प बसलो. पण एवढ्यानं खोपकरांचं समाधान होणार नव्हतं. त्यांना बहुधा ठोस आश्वासन हवं होतं. कदाचित पूर्ण सुटका हवी होती बिलातून. इतकं काही करणं मला शक्य नव्हतं, ते मला गरजेचंही वाटत नव्हतं आणि ह्या सगळ्यात केठे तरी खूप दुखावल्याची भावना माझ्या मनात आली होती. वाटत होतं, काहीच करू नये. सवलतीचं काम करण्यासाठी खोपकर ही काही योग्य केस नव्हतीच मुळी. 

 

थोडा वेळ थांबून, किचित त्रागा करून खोपकर उठले आणि गेले. त्यांचा नेहमीचा सफाईदारपणा आज त्यांच्या वागणुकीत, हालचालीत तितकासा नव्हता. 

 

काकू अजूनही हॉस्पिटलमध्ये होत्या. आता इथून पुढे बिलाचा प्रश्न भेडसावणार हे उघड होते. या प्रश्नाची सोडवणूक कशी करावी या विचारात मी. हॉस्पिटलमध्ये गेलो तर काकू खाटेवर बसलेल्या. अलीकडे नेहमीच असत तशा उदास, खिन्न. मी त्यांना तपासलं. तब्येत ठीक होती. दोनेक दिवसात कदाचित घरी जाऊ शकतील अशी. तपासून मी परत निघणार तसा काकूंनी माझा हात घट्ट पकडला. पुन्हा एकदा तोच भावनांचा आवेग. डोळ्यात पाणी भरलेलं. हात तसाच पकडून ठेवत त्या म्हणाल्या-, ‘डॉक्टर, तुम्हीच तपासाल ना मला नेहमी? मला सोडणार नाही ना एखाद दिवस?’

 

त्यांच्या प्रश्नाचा रोख मला समजेना. काय प्रतिक्रिया द्यावी याविषयी मी साशंक. मी त्यांच्या हातावर हात थोपटला. ‘मी कुठे जाणारेय? असणारे इथेच. तुम्ही नका काळजी करू.’असं काही तरी म्हणत मी माझा हात सोडवला. बाहेर आलो. तरी काकूंचे उसासे चालूच होते. 

 

हॉस्पिटलमधून बाहेर पडणार इतक्यात विजय भेटला. विजय माझा मित्र, आमच्याच हॉस्पिटलमधला माझा डॉक्टर मित्र. गडबडीत होता पण तरी तो थांबला आणि म्हणाला- ‘त्या कोण खोपकर पेशंट आहेत न तुझ्याकडे. त्यांचा काही प्रॉब्लेम आहे का?’

 

‘नाही, आता बऱ्या आहेत त्या. काही दिवसात घरीसुद्धा जातील.’- मी.

 

‘मग त्यांचे मिस्टर का उगाच धावपळ करतायत. मला भेटले, म्हणाले तुम्ही घ्याल का आमची ही केस? आम्हाला तुमची treatment हवी आहे म्हणून. कमालच आहे, म्हणजे इकडे पेशंट बरा होतोय तर तिकडे नवरा डॉक्टर बदलायची भाषा करतोय.’ 

 

हसत हसत विजय निघून गेला. त्याला हे कोडं वाटलं. पण माझ्या लक्षात आलं. खोपकर डॉक्टर बदलू पाहत होते. इथेही ते भाव करत डॉक्टर निवडणार होते. त्याची ही तयारी होती. खोपकर एक अवली माणूस होता खरं!

 

पुढचे दोन दिवस असेच शांतपणे गेले. काकू बऱ्या होत गेल्या. आता घरी पाठवण्याची वेळ आली. त्यासाठी मी हॉस्पिटलमध्ये गेलो तर आमचे शंकरमामा धावतच माझ्या मागे आले. 

 

‘सर, एरंडे सरांनी लगेचच भेटायला बोलावलंय. काही तरी अर्जंट काम आहे सर,’ मामा म्हणाले.

 

‘चला, येतोच,’ असं म्हणून मी त्यांच्या मागोमाग तडक ऑफिसात गेलो. एरंडे आमच्या हॉस्पिटलचे अधीक्षक. सहसा ते असं कधी बोलावत नाहीत. काय काम असावं अशा शंकेत मी.

 

‘या, सर, बसा’ एरंड्यांनी माझं स्वागत केलं. एरंडे एकदम दिलखुलास माणूस.

 

मी बसलो. एरंडे थोडे गंभीर वाटले.

 

‘ते खोपकर काल येऊन गेले. त्यांच्या मिसेस म्हणे तुमच्याकडे अॅडमिट आहेत. कशा आहेत त्या?’

 

खोपकर हा विषय निघाला आणि मी हताश झालो. आता पुढे काय वाढून ठेवलं आहे याचा अंदाज येईना. मी सगळा पाढा पुन्हा वाचला.

 

‘I see. नाही. त्यांचे मिस्टर म्हणत होते की बायकोची तब्येत सारखी बिघडते. सारखं अॅडमिट करावं लागतं. खर्च फार होतो. त्यांची अशी इच्छा आहे की त्यांना तुम्ही नाही पाहिलं तरी चालेल. त्यानं काय होईल की त्यांचं बिल तेवढंच कमी होईल. नाही तरी आता केसमध्ये काही फार आशादायक असं काही नाहीच्चे. तर हा विझिट फीचा खर्च तरी वाचेल असं त्यांचं मत. तुम्हाला काय वाटतं?’ एरंडे म्हणाले.

 

मी चपापलोच. खर्च वाचवण्यासाठी मला बाजूला सारून पेशंट नुसताच हॉस्पिटलमध्ये ठेवायचा, जुजबी उपचार चालू ठेवायचे. आणि अशा प्रकारे पैशाची बचत करायची, अशी अभिनव युक्ती शोधून काढली होती खोपकरांनी. आणि अनवधानानं एरंडे त्यांना साथ द्यायला निघाले होते की काय?

 

‘कुठल्याही डॉक्टरचे इलाज चालू नसलेला पेशंट आपण हॉस्पिटलमध्ये कसा काय ठेवणार? हे काय हॉटेल आहे की काय?’ मी त्राग्यानं विचारलं. 

 

‘मीही तोच विचार केला. खोपकराना मी म्हणूनच नाही म्हटलं आहे आधीच.’ एरंडे म्हणाले आणि मला धीर वाटला. पण ते अजून बोलतंच होते-

 

‘पण मी काय म्हणतो, एवढा कडूपणा घेण्यापेक्षा तुम्हीच का नाही बघत त्यांना. द्या की सवलत काय मागतात तेवढी.’ एरंडे म्हणाले. त्यांच्या मते प्रश्न सोडवण्याचा हा एक व्यावहारिक मार्ग होता.

 

‘सर, सवलती द्यायला आपण सगळेच वेळोवेळी तयार असतो. आतापर्यंत अशा गोष्टीला मी कधीच नाही म्हटलेलं नाही. पण खोपकर हे वेगळं प्रकरण आहे. पैशाच्या वेडानं पछाडलेला विकृत इसम आहे तो. अशा माणसाच्या विकृत समाधानासाठी काहीही त्याग करण्याची माझी इच्छा नाही. ही केस माझ्याकडे राहते की नाही, याच्याशी मला काही घेणं-देणं नाही पण खोपकरांच्या विकृतीचा बळी होण्याची माझी इच्छा नाही.’ कधी नाही इतक्या निक्षून मी हे सांगितलं. जास्त काही बोलायच्या आत तिथून उठलो आणि बाहेर पडलो.

 

नंतर पुढे खरं तर काहीच घडलं नाही. मी माझी फी जराही कमी केली नाही. खोपकरांचा या एका बाबतीत मी जणू पराभव केला असं मला वाटलं. पण पुन्हा माझा अंदाज चुकला.

 

पंधरा एक दिवसांनंतरची गोष्ट. हॉस्पिटलमध्ये माझा राउंड चालू होता. मी माझ्या गडबडीत व्हरांड्यातून चाललो होतो तोच एक मध्यमवयीन स्त्री माझ्या मागून धावत आली. कुठं तरी पाहिल्यासारखं वाटणारी. आठवत नव्हतं मला कुठे मी पाहिलं होतं त्यांना.

 

‘सर, तुम्हाला बोलावतायत,’ असं काही तरी पुटपुटतती माझ्या मागं येत होती. कुणाचं काय काम असावं माझ्याशी असा विचार करत मी तिच्या मागे गेलो. खोलीत गेलो. बघतो तर तिथे खोपकर काकू होत्या. म्हणजे त्या अॅडमिट होत्या आणि मलामाहित नव्हतं. म्हणजे कुणी दुसराच डॉक्टर त्यांना पाहत असणार. मला सगळं उमगलं. अखेर खोपकरांनीच बाजी मारली होती. त्यांनी दुसरा कुणी डॉक्टर शोधला होता. स्वस्तातला.

 

काकूंची तब्येत आणखीच खालावलेली. चेहरा म्लान. उतरलेला. अशक्तपणा तर इतका की रडण्याचंही बळ नसावं त्यांच्यात. त्यांना तसं पाहिलं आणि नक्की काय वाटलं मला? ते मलाही समजेना. सवयीप्रमाणे काकूंनी माझा हात धरून ठेवला अगदी गच्च. डोळ्याच्या कडा थोड्याशा पाणावल्या. काहीच बोलेनात. 

 

‘काकू तुमची लय आठवण काढताती. माज्या डॉक्टरला बोलवा म्हनत्यात. तुम्हास्नी पायलं म्हनून आलिया बागा मी. येत जावा तुमीबी, अशी इनती करत्यात त्या.’ आया बाईच सगळं बोलत होत्या.

मी निःशब्द. काकूंची फक्त पाठ थोपटली. 

 

‘येईन नं मी. येत जाईन ना तुम्हाला भेटायला अधूनमधून.’ मी म्हणालो. माझा घसा जणू आवळल्यासारखं वाटलं मला. मला वाईट वाटत होतं. मला राग आला होता. माझा मोठा अपमान झाल्याची भावना माझ्या मनात होती. 

 

काही तरी समजूतीचं बोलत मी तिथून बाहेर पडलो. पुन्हा येईन असं आश्वासन त्यांना दिलं. पण खरं सांगू. नंतर पुन्हा कधीही मी काकूंना भेटलो नाही. अगदी पूर्णपणे त्यांना पुसून टाकलं मी माझ्या मनातून. नंतर काही दिवसांनी असंच समजलं मला इकडून तिकडून. खोपकर काकू गेल्या होत्या. मी त्यांना नंतर कधीच भेटलो नाही याची खंत मागे ठेवून त्या गेल्या होत्या. 

 

काकूंची गोष्ट इथं संपली. पण खोपकरांची गोष्ट संपली नाही. ती संपायला अजून एक-दोन वर्ष जावी लागली. तोपर्यंत मी खोपकरांना विसरलोही होतो.

 

दवाखान्यात असताना एक तरुण असाच तपासण्यासाठी म्हणून आला. मी त्याला तपासलं. औषधं लिहून देण्यासाठी म्हणून त्याचं नाव विचारलं, तसा तो चमकला आणि माझ्याकडे पाहत हसत म्हणाला, ‘ सर, तुम्ही मला ओळखलेलं दिसत नाही.’

 

बुचकळून मी त्याच्याकडे पाहत राहिलो. कोण असावा हा?

 

‘सर, मी अजित. अजित खोपकर.’

 

तो हे म्हटला मात्र, मला सगळं सगळं साफ आठवलं. खोपकर आठवले. काकू आठवल्या. सगळ्या जुन्या आठवणी. तेव्हा त्या क्लेशकारक वाटल्या असतील. पण आता त्या होत्या निव्वळ आठवणी.

माझं कुतूहल पुन्हा चाळवलं. मी काही विचारणार तोच अजित म्हणाला-

 

‘माझी आई गेली ते तुम्हाला कळलंच असेल. बिचारी, जाईपर्यंत एकटी होती. तुमची आठवण काढायची. मीही जवळ नव्हतो. एकटी गेली बिचारी.’

 

एक आवंढा गिळून अजित थांबला.

 

‘आणि तुझे वडील? ते कुठे असतात आताशा?’ मी विचारलं.

 

‘ते आहेत तिथंच जुन्या घरी. एकटेच असतात. मी वेगळाच राहतो अजून. त्यांना paralysis झालाय आजकाल. अंथरुणावर खिळून असतात. एक पोरगा असतो त्यांच्याबरोबर. तो पाहतो त्यांचं सगळं. जन्मभर माझ्या आईला छळलं. तेव्हा मला वाटायचं यांचेही असेच हाल व्हावेत. अगदीमरेस्तोवर हालव्हावेत. पण आता एखाद्या वेळेस मी घरी जातो. त्यांची ही अवस्था बघतो. वाईट वाटतं. कुणाचंही असं होऊ नये असं वाटतं आता, सर.’

 

अजित गेला. जुन्या आठवणी जागवून गेला. मला खोपकर आठवत होते. रुबाबदार मनुष्य. आयुष्यभर निव्वळ पैसा मिळवला. नक्की काय उपयोग झाला त्यांना त्या पैशाचा?

 

लहानपणी पावसाळ्याच्या पहिल्या वहिल्या सरी पडायच्या. सगळं आसमंत पावसासाठी आसावलेलं. आम्हीही त्याच असोशीनं गोलगोल गिरक्या मारत म्हणायचो-

‘ये रे, ये रे पावसा, तुला देतो पैसा.

पैसा झाला खोटा, पाऊस आला मोठा.’

 

खोपकरांनी  सगळं आयुष्य गिरक्या मारल्या. पैशासाठी. सरीवर सरी आल्या. मोठा पैसा आला, पण तो सगळा खोटा होता. आयुष्याच्या अखेरीला तरी त्यांना हे उमगलं असेल का?

 

डॉ. संजीव मंगरुळकर

दूरभाष: ९४०५०१८८२०

मातृभक्ती?

मातृभक्ती?
स्वातीचा फोन आला तेव्हा खरं तर मी अगदी पूर्ण गडबडीत होतो. समोर कुठलासा नवीन पेशंट बसलेला. डोक्यात सगळे विचार त्याचे, सुटायला कठीण असं काही तरी कोडं असतं एकेक पेशंट म्हणजे. अशा वेळी शांतपणे विचार करावा म्हटलं तर हे असे फोन मधे मधे येऊन विघ्न आणतात. विचाराची आपली एक काही दिशा असते, ती पार विस्कटून जाते अशा वेळी. थोडासा वैतागूनच मी फोन उचलला. तोही तो फोन स्वातीचा होता म्हणून. कुठला अनामिक फोन असता तर उचलू नये असंच वाटलं असतं मला.

‘हं, बोल स्वाती,’

‘सर, तुमच्या त्या दिघे पेशंटकडे होम-विझिटसाठी आले होते,’

‘दिघे? कोण ह्या दिघे?’- माझ्या डोळ्यासमोर पूर्ण अंधार. कुणाचीही नावं लक्षात ठेवणे, ही माझ्यासाठी एक मोठीच समस्या असते. हे असं एक नाव ऐकलं की एखादं मधमाश्यांचं मोहोळ उठावं तसे निरनिराळे चेहरे उधळल्यासारखे होतात. असंख्य चेहऱ्यांची एक अविरत मालिका. ह्या दिघे की त्या दिघे, हे पवार की ते पवार. हे कुठले जोशी? वगैरे. आधी नाव आठवायचं, मग त्यामागचा चेहरा, मग त्यामागचा आजार मग त्याचे वैद्यकीय संदर्भ, सामाजिक संदर्भ आठवायचे. मग त्यांच्या नव्यानं निर्माण झालेल्या अडचणी समजावून घ्यायच्या आणि त्यावर तत्काळ तोडगा शोधायचा. आणि हे सगळं करायचं तेही एका फोनवर. एक अवघड परीक्षाच असते ही.

‘सर, त्या दिघे आजी नाहीत का, मनोज सोसायटीतल्या? मागे एकदा त्या घरी पडल्या होत्या तेव्हा मला तुम्ही असंच होम-विझिटसाठी पाठवलं होतं, त्यांच्या घरातले सगळेच जण तुमचे खूप जुने पेशंट आहेत. अगदी किरकोळ डायबेटीस आहे त्यांना?’

स्वाती बिचारी मनापासून प्रयत्न करत होती, माझ्याच पेशंटची आठवण मला करून देण्याचा.

गेली साताठ तरी वर्षं स्वाती माझ्याबरोबर आहे. माझ्या सगळ्या पेशंटना गरजेप्रमाणे वेळोवेळी घरी भेट देणे, त्यांची तपासणी करणे, त्यांना लागेल ती वैद्यकीय मदत घरपोच देणे, त्यांच्या आजाराची मला कल्पना देऊन त्यावर माझा सल्ला घेणे आणि तो पेशंटपर्यंत पोचवणे. अतिशय सफाईदारपणे ही कामे ती आजवर करत आलेली आहे. माझ्या किती तरी पेशंटना माझ्यापेक्षा जास्त तीच ओळखते आजकाल. आता हेच पहा, दिघे आजी आजारी पडल्या तर मलाही कळवण्याआधी त्यांनी स्वातीला परस्पर फोन लावला असणार, म्हणून तर ही तिथे पोचली, थेट, होम-विझिटला!
‘अच्छा, त्या दिघे होय. त्या तर नुकत्याच इथे माझ्याकडे दवाखान्यात येऊन गेल्या होत्या. तेव्हा तर अगदी ठीक होत्या. रूटीन तपासणीसाठी आल्या होत्या. त्यांना कशाला एकदम होम-विझिट?’

‘नाही सर, गेल्या पंधरा दिवसात बरीच खराब झालीये त्यांची तब्येत. ताप येतोय, बराच दमही लागतोय, ब्लडप्रेशरही वाढलंय. खूप पेल वाटतात. कुठून तरी ब्लीडिंग होत असणार बहुतेक. मला तरी असं वाटतंय की परिस्थिती गंभीर होतीये. मी त्यांना सांगितलंय की त्यांनी हॉस्पिटलमध्ये अॅङमिट व्हावं. हा काही घरच्या घरी मिटेल असा प्रॉब्लेम दिसत नाही मला.’

‘ठीक आहे. दे तशी चिट्ठी तू त्यांना आणि व्हा म्हणावं अॅङमिट. मी बघीन त्यांना थोड्या वेळानं हॉस्पिटलमधे जाऊन.’ मी फोन ठेवण्याच्या गडबडीत होतो. समोरचा पेशंट ताटकळत होता.

‘नाही सर, मी त्यांना सांगितलंय तसं, अॅङमिट व्हा म्हणून, पण मला नाही वाटत त्या अॅङमिट होतील म्हणून. घरच्या घरीच काय होईल तर बघा असा धोशा लावतायत त्या. काय व्हायचं असेल ते घरीच होऊ द्या म्हणे! आणि सर, त्यांच्या घरचेही तसंच म्हणतायत. नाही इच्छा आजींची तर कशाला त्यांना त्रास. असं म्हणतायत तेही. काय करू?’

‘स्वाती, घरच्या घरी काही करता येणार नाही असा हा आजार आहे अशी खात्री आहे ना तुझी?’

‘हो सर, घरी काही शक्य नाही. त्यांना हॉस्पिटलमधेच ठेवायला लागेल, कदाचित आय. सी. यू. सुद्धा लागेल. ही सगळी कल्पना दिलीय मी त्यांना. पण आजींचा अगदीच हट्ट दिसतो, नाहीच होणार म्हणतात मी अॅङमिट. आणि घरचे सगळेसुद्धा नं सर, त्यांनाच साथ देतायत. नकोचे अॅङमिशन त्यांनासुद्धा.’

‘पण याला आपण काय करू शकतो. तू त्यांना अॅङमिशनची चिट्ठी देऊन टाक आणि नीघ तिथून. अॅङमिट व्हायचं की नाही ते ठरवू दे त्यांचं त्यांनाच.’

कधी एकदा हा फोन ठेवतो असं मला झालेलं. समोर बसलेला तो पेशंट. त्याच्या कपाळावर चढत असलेली एक सूक्ष्म आठी. सगळं मला साफ दिसत होतं.

मी फोन खाली ठेवला आणि त्या समोरच्या पेशंटशी संवाद पुन्हा सुरु केला. पुन्हा एकदा एक नवी समस्या. नवा निर्णय. काही क्षणातच मी पुन्हा एकदा समोरच्या पेशंटमधे गुंतलो. दिघ्यांना जणू साफ विसरून. मनात मला पूर्ण खात्री होती, दिघे आजी अॅङमिट होणार आणि मला त्यांना तपासायला हॉस्पिटलमधे जावं लागणार.

गेल्या किती तरी वर्षांचा माझा परिचय होता दिघे कुटुंबाशी. अगदी त्यांचे आजोबा होते तेव्हापासून. इतका जुना काळ की तेव्हा अशा होम-विझिट मी स्वतः करीत असे. माझ्या स्कूटरवर जाऊन. काही काही कुटुंबं आरोग्याविषयी अगदी जागरूक असतात. दिघे मंडळी त्यापैकी. अगदी नियमितपणे येणार, भेटणार, तपासून घेणार. तपासण्यांचे रिपोर्ट स्वतः वाचणार, समजावून घेणार. तपासणीचे निष्कर्ष नॉर्मल येणार ही जणू रीत आणि बघून आनंदी होणे हा जणू त्यांचा हक्क. अशी आजवरची परंपरा. म्हणजे तसं म्हटलं तर आजींचं हे पहिलंवहिलं खरंखुरं आजारपण. त्याच्या उपचाराला कोण नाही म्हणेल. मला खात्री होती, दिघ्यांसमोर दुसरा कुठलाच पर्याय नव्हता. ‘अॅङमिट व्हा’ म्हटल्यावर ‘नको’ म्हणणे हा पेशंटचा मूलभूत हक्कच असतो, त्याचे पालन आजी करत होत्या. पण यथावकाश अॅङमिशन अटळ होती.

दिघे आजींना मनातून तूर्त काढून टाकून मी माझ्या कामाला लागलो.

बरेच दिवस गेले असावेत. दिघ्यांची मला पुन्हा आठवण आली ती स्वातीचा पुन्हा एकदा असाच कासावीस फोन आल्यावर.

‘सर, त्या दिघे आजींकडे आले होते, होम-विझिटला. मधे नाही का मी तुम्हाला फोन लावला होता, आपण त्यांना अॅङमिट व्हायला सांगितलं होतं, आठवतं?

‘हो, पण त्या- ‘

‘नाही, त्या तेव्हा अॅङमिट झाल्याच नाहीत आणि म्हणूनच मला आज त्यांनी पुन्हा बोलावलं होतं, विझिटला. आज अगदीच गंभीर परिस्थिती दिसतीये सर, बेशुद्ध आहेत, कसातरी श्वास चालू आहे. मी पुन्हा एकदा त्यांना सांगितलंय की प्रकृती गंभीर आहे, अॅङमिट करण्याशिवाय पर्याय नाही. पण तरी ते म्हणतात घरीच करा, काय करायचं ते. आजींची इच्छा नव्हती अॅङमिट होण्याची. आम्हाला अॅङमिशन नको.’

फोन माझ्या हातात तसाच होता, वरच्या वर धरलेला, ताटकळत. आठवणींची चक्र भरारा फिरू लागलेली. किती दिवस झाले असतील, स्वातीचा मागे फोन येऊन गेला त्याला?- दहा? पंधरा? की तीन-चार आठवडे? जाम आठवेना, पण बरेच दिवस झाले होते हे नक्की आणि इतका कसा पुरता विसरलो मी, दिघे आजींना आणि त्यांना आम्ही अॅङमिट व्हायला सांगितलं होतं त्याला? आणि आजींच्या हट्टासाठी दिघे मंडळींनी त्यांना इतके दिवस घरीच ठेवलं होतं, उपचाराशिवाय? तसंच असणार, नाही तर घरी उपचार देणारा दुसरा डॉक्टर मिळाला असता तर आज पुन्हा स्वातीला कशाला फोन केला असता?

‘बाप रे, मी विसरलोच होतो, आजी अॅङमिट झाल्या नाहीत ते. इतके दिवस केलं काय त्यांनी घरी?’ मी म्हणालो.

‘काही नाही, सर, त्या पडूनच होत्या घरी. आता अगदीच कसं तरी करायला लागल्या म्हणून बोलावलं त्यांनी मला. मी त्यांना पुन्हा सांगतेय तरी अॅङमिट करायला नाहीच म्हणताहेत ते.’

‘ठीक आहे, नसतील करत तर तू किंवा मी काय करू शकतो? पुन्हा एक अॅङमिशनची चिठ्ठी दे आणि नीघ तिथून.’ मी म्हणालो. मी थंडपणाने म्हणालो. थंडपणाने असं मी म्हणतो खरं पण मला माहित नाही मला जी झाली होती ती भावना केवळ थंडपणाची होती की आणखी कशाची होती. त्यात एक उद्वेग होता, निराशा होती. अगतिकता होती. राग होता. दुःखही असावं त्यात. आपला इतकं जुना पेशंट, जणू एक नातं निर्माण झालेला असा पेशंट. किती तरी वर्षं आपल्याकडे नेमाने येत असणारा. त्याच्या एकुलत्या एक आणि कदाचित अखेरच्या आजारपणात अशी अवस्था यावी की आपण काहीच करू शकू नये? अगदी हातावर हात बांधून शांतपणे बघत राहावं? एक, दोन नाही चांगले पंधरा दिवस- तीन आठवडे रेंगाळणारा आजार पण अगदी काहीही तपासण्यासुद्धा न करता मरणाच्या दारापर्यंत जाऊ द्यावा? डॉक्टरचा आपल्या पेशंटवर किती कमी हक्क असतो, हे मला जाणवलं तेव्हा.

मी फोन ठेवला. पण मनात अस्वस्थता होतीच. त्यातून बाहेर पडणे आवश्यक होते. दिघे प्रकरणातून मनाला सोडविणे आवश्यक होते. अलिप्त राहणे आवश्यक होते. समोर दुसरा पेशंट होताच. त्यात मन गुंतवू लागलो. पण आजींचा विचार मनातून जाईना. त्या मरणाच्या दारात आहेत हे मनातून जाईना.
काही वेळ गेला असेल. एक व्यावहारिक शंका माझ्या मनात जागी झाली. दिघे आजी आता जाणार, मग त्यांच्या मृत्यूच्या दाखल्याचे काय? तो कोण देणार? कसा देणार? आणि त्यात आजाराचे निदान तरी काय देणार?

मी तत्काळ फोन उचलला. स्वातीला जोडला.

‘स्वाती, एक अडचण होणारे. आजींच्या मृत्यूनंतर त्यांचा दाखला आपण कसा देणार? त्यात आजाराचं निदान काय टाकणार? मला वाटतं, दिघे मंडळींना ही स्पष्ट कल्पना देणं गरजेचं आहे की अशा परिस्थितीत आजींच्या मृत्यूचा दाखला देणं आपल्याला शक्य होणार नाहीये.’

‘सर, मी आत्ताच त्यांच्या घरून बाहेर पडलीये पण मी परत जाऊन त्यांच्या मुलांशी हे सगळं स्पष्टपणे बोलते. बघू त्यांचं काय म्हणणं आहे ते तरी.’
गडबडीनं तिनं फोन ठेवला. मी माझ्या पुढच्या कामाला लागलो.

काही मिनिटं गेली असतील नसतील, पुन्हा माझा फोन वाजला. स्वातीचा फोन. काही तरी अप्रिय संवाद होणार याची जणू खात्रीच असल्यासारखा कडवटपणे मी तो उचलला.

‘मि. दिघे तुमच्याशी बोलतायत, सर,’ इतकंच बोलून स्वातीनं फोन त्यांच्या हातात दिला. आता फोनवर आजींचा मुलगा असणार.

‘डॉक्टर, तुमच्या या स्वाती डॉक्टर आमच्याशी आत्ताच बोलल्या. आश्चर्य आहे, आज आपला इतक्या वर्षांचा परिचय. आणि तुम्ही आजींच्या मृत्यूच्या दाखल्यासाठी खळखळ करावीत.’ क्रुद्ध आवाजात दिघे बोलत होते. हा हल्ला मला अपेक्षित होता पण तो इतका थेट आणि प्रखर असेल असं मात्र वाटलं नव्हतं, पण दिघ्यांच्या बाबतीत नाही तरी आत्तापर्यंत कुठली गोष्ट अपेक्षेबरहुकूम झाली होती?

‘मि. दिघे, असं पाहा, वैद्यकीय दाखला देण्यासाठी माझ्या हातात काही तरी तसा पुरावा नको का की ज्या आधारे मी आजींच्या आजाराचे निदान लिहू शकतो? अगदी एकही तपासणी न करता इतके दिवस रेंगाळत चाललेल्या आजाराची आणि त्याच्या मृत्यूची जबाबदारी मी कशी घेऊ? कुणास ठाऊक, आजींचा आजार कदाचित बरा होऊ शकलाही असता.’

‘म्हणजे, डॉक्टर, केवळ मृत्यूचा दाखला मिळावा म्हणून मी आईला अॅङमिट करावं असं म्हणायचंय का तुम्हाला?’

‘तुमच्या आईंना उपचारासाठी अॅङमिट होण्याची गरज आहे, असं माझं वैद्यकीय मत आहे,’ डोकं शक्य तेवढं थंड ठेवण्याचा प्रयत्न करीत मी म्हणालो.

‘आणि उपचार म्हणजे तरी काय? तुम्ही सुया टोचणार, सलाईन लावणार, ऑक्सिजन लावणार. हेच ना?’ दिघे म्हणाले. वैद्यकीय उपचारांची ते जणू खिल्ली उडवताहेत असा भास मला त्यांच्या या बोलण्यातून झाला.

‘पेशंटला उपचार म्हणून जे जे आवश्यक वाटेल ते सर्व आम्ही करणार.’ मीही निक्षून म्हणालो.

‘ठीक आहे, अगदी अशीच अडवणूक होणार असेल तर करतो मी माझ्या आईला अॅङमिट. होऊ दे तुमच्या मनासारखं. फार तर काय, होईल बिल हॉस्पिटलचं. भरू तेही तुमचीच तशी इच्छा असेल तर.’

दिघ्यांचा राग त्यांच्या त्राग्यातून स्पष्टपणे माझ्यापर्यंत पोचला. माझा नाईलाज होता. मी अडवणूक करून जणू पैशाच्या लालसेनं आजींना अॅङमिट करायला भाग पाडत होतो अशी त्यांची भावना झाली होती. मलाही समजेना मी कुठल्या धर्मसंकटात अडकत चाललो होतो? कारण आता दिघे आजी नाईलाजाने अॅङमिट होतीलही कदाचित पण अशा नाराजीनं अॅङमिट झालेल्या पेशंटला मी कसा उपचार देणार होतो? त्यांच्या कुटुंबियांशी कसा संवाद साधणार होतो?

खिन्न होऊन मी वाट पाहत राहिलो, दिघे आजी अॅङमिट होतील याची. पण सुदैव माझे, त्या अॅङमिट झाल्या नाहीत. माझं धर्मसंकट जणू आपोआपच टळलं.

किती तरी दिवसांनी असंच इकडून तिकडून मला समजलं, दिघे आजी घरीच कालवश झाल्या होत्या. आमचे संवाद झाले त्यानंतरही एखाद-दुसरा दिवस त्या घरीच होत्या. त्यांच्या मृत्यूच्या दाखल्याचं नेमकं काय झालं याची मला कल्पना नाही.

आपल्या आईची इच्छा म्हणून तिचा मृत्यू सुकर करणारे दिघे, ही त्यांची मातृभक्ती म्हणावी का? आणि तसं असेल तर माझी अडवणूक(?) त्यावर मात करू शकली नाही हे सुदैव की दुर्दैव?

डॉ. संजीव मंगरुळकर
दूरभाष: ९४०५०१८८२०

पितृहट्ट

पितृहट्ट


कदम हॉस्पिटलमध्ये येऊन पोचले तेव्हा रात्रीचे आठ तरी वाजले असतील. दवाखान्याचं माझं काम आटोपून मी बाहेर पडणार होतो, ‍तेव्हाच माझा फोन वाजला.

‘साधारण पन्नास वर्षांचा कदम नावाचा मेल पेशंट अॅडमिट करतोय सर, सकाळीच कधी तरी छातीत दुखून गेलं म्हणतोय. आठ-दहा तास तरी उलटून गेले असतील. इ.सी.जी. काढलाय, सर. त्याच्यात हार्ट अॅटॅक दिसतोय, पण आता एवढा वेळ गेलाय की आता औषधांनीच मॅऩेज करावा लागणार. अॅंजिओ काही शक्य नाही आणि आता ह्या क्षणी तर त्याची छातीसुद्धा दुखत नाही म्हणतोय. त्याला आय. सी. यु. मधे घेतलंय, नेहमीची औषधं चालू केलीत.’ हाउसमन डॉक्टर बोलत होता.

दिवसभराच्या कामानं आधीच थकलेला मी, अगदी घरी निघता निघता असा कॉल म्हणजे एक वैताग वाटला मला. नशीब म्हणायचं घरी पोचण्याआधी आला हा कॉल, नाही तर पुन्हा उठून हॉस्पिटलमधे यावं लागलं असतं.

हॉस्पिटलमध्ये पोचलो तोवर कदम चांगले स्थिरावले होते. आय. सी. यु. मधे पलंगावर आरामशीर पडलेले होते. मध्यम शरीरयष्टी, थोडेसे अकाली पांढरे झालेले केस, त्यांच्या नुसत्या झिपऱ्या इतस्ततः पसरलेल्या. पाहून वाटलं त्यांना कधी पाण्याचा स्पर्श तरी झाला होता की नाही! डोक्यावरच्या केसांसारखीच अस्ताव्यस्त दाढी. राखाडी मळकट चेहरा. भुवयांचे केससुद्धा असेच राखाडी, मोठे मोठे वाढलेले. त्यांच्यामुळे त्यांच्या चेहऱ्याला एक उग्र रागीटपणा आलेला. त्यांना पाहून ते काही आजारी असतील असं कुणाला वाटलं नसतं. वाटलं असतं रागावलेत हे कुणावर तरी. उगाचच जरब बसावी असाच चेहरा असतो काही जणांचा. कदम त्यांच्यातले.

त्यांच्या जवळ जात मी त्यांची चौकशी केली. माहिती घेतली. कधी दुखलं, कसं दुखलं, आधी कधी दुखलं होतं का – एकामागून एक विचारले जाणारे जुजबी प्रश्न. पण प्रश्नांचं हे असलं चऱ्हाट कदमांना मंजूर नसावं. अगदी नाराजीनं ते उत्तरं देत होते. उडवाउडवी केल्यासारखी. ‘हा’, ‘नाय बा’, ‘नाय तं काय’ अशा स्वरुपाची.

‘तुम्हाला कुठल्या काही सवयी वगैरे?’

‘म्हंजे?’ एकदम वरच्याच स्वरात त्यांनी विचारलं.

‘म्हणजे, बिडी-काडी, दारू असलं काही-‘

‘न्हाय, न्हाय, तसलं न्हाय काय’- अगदी सहजपणे त्यांनी सांगितलं. इतक्या सहजपणे की माझी खात्रीच झाली, कदम खोटं बोलतायत. त्यांचं एकूण रूप, त्यांचा एकूण अवतार, त्यांची बेफिकिरी आणि निर्व्यसनी? कसं शक्य आहे.

मी आसपास पाहिलं. पलंगाच्या एका कडेला एक बाई उभ्या दिसल्या. इतका वेळ तिथंच असणार त्या पण जणू अस्तित्वशून्य. पदराचा बोळा तोंडात कोंबून उभ्या. कदमांची धर्मपत्नी. मी ओळखलं. अशा वेळी बायकांची फार मदत होते. नवऱ्यांच्या सवयी म्हणजे त्यांच्या अगदी जिव्हाळ्याचा विषय. अगदी मनापासून भडाभडा बोलतील त्या ह्या विषयावर.

‘काय हो, कसली सवय नाही म्हणतात हे.’

मी पुढे काही म्हणायच्या आत, फिसकन हसल्या बाई. नवऱ्याकडे लटक्या रागानं पाहत.

‘अवो, सांगा की वो, डॉक्टरांन्ला. सांगा न्हवं खरं काय ते,’

कदम शांत होते. शून्यात नजत लावून शांत. चाललेल्या चर्चेत जणू रसच नसल्यासारखे. पूर्ण अलिप्त. काय ओळखायचे ते मी समजलो. खोलीतून बाहेर पडलो.

बाहेर कुणी चार-पाच माणसं वाट पाहात थांबली होती. त्यांच्याशी बोललो. समजावून सांगितलं. ‘हार्ट अॅटॅक आहे, पहिले दोन-तीन दिवस काळजीचे आहेत. इथे आय.सी.यू. त ठेवावे लागेल. मग बाहेर साध्या खोलीत काही दिवस.’ वगैरे वगैरे. त्यांनी सगळं ऐकून घेतलं, एक-दोघांनी समजल्यासारख्या माना हलवल्या. एक-दोघे संशयी नजरेनं पाहात राहिले. काही तरी न पटल्यासारखे.

‘पेशंट तुमचे कोण लागतात?’ निघता-निघता मी चौकशी केली.

‘ह्ये, आमचे पाहुणे, गाववाले न्हवं,’ त्यांच्यातल्या एकानं पुढे होत उत्तर दिलं.

‘आणि त्यांचा मुलगा -?’

‘ह्यो काय, ह्यो त्येंचा पोरगा,’ एकानं मागच्या एका तरुणाकडं बोट दाखवलं. म्हणायचा पोरगा पण हा तर पार मागं उभा. कशातच नसल्यासारखा.

‘आरं, व्हो ना म्होरं, डागदर पुसतायत न्हवं,’ असं म्हणत दोघांनी त्याला पार ढकललं तेव्हा कुठं तो समोर आला. मळकट कपडे. अगदी फाटके नाहीत पण कधीही फाटतील अशा अवस्थेतले. शर्टवर ठिकठिकाणी ऑइलचे डाग. चेहऱ्याचीही अवस्था तीच, ऑइलमय़. पोरगा मेकॅऩिक असणार कुठल्या तरी गॅरेजमधे.

‘वडील आहेत का रे ते तुझे?’

‘होय, साहेब.’ पुढे येत तो म्हणाला.

‘आणि काम काय करतोस तू?’

‘रिक्षा चालवतो साहेब, रिक्षा आहे माझी.’

‘कुणी इतर भाऊ, बहीण वगैरे?’

‘आहेत ना साहेब, दोघं हायेत. पण त्ये बारके आहेत. शाळेत शिकतात.’

‘आणि तू? शिकला की नाही काही?’

‘दहावी नापास आहे साहेब’.

कदमांची कौटुंबिक परिस्थिती ही अशी. कठीण आहे. स्वतः व्यसनी. थोरला पोरगा रिक्षा चालवणार. उरलेले दोघे बारके, असेच अर्धे-कच्चे शिकणारे.

‘वडील काय करतात तुझे?’

‘वडील? काय नाय साहेब. वाचमन हुते दोन वर्षापूर्वी. आता घरलाच असतात.’

म्हणजे आनंदच म्हणायचा. घराचा मिळवता पुरुष म्हणजे हा पोरगाच दिसतो, रिक्षा ड्रायव्हर. त्याचीही समज यथातथाच. बाप असा हार्टचा पेशंट आहे हे तरी त्याला समजलंय की नाही त्याचाही मला अंदाज येईना.

कुठल्याही गंभीर आजारावर इलाज करताना ह्या आर्थिक पार्श्वभूमीचा विचार करावाच लागतो. माझ्याबरोबर काम करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना नेहमीच मी हे सांगतो. पेशंटचे निदान सर्वंकष असावे. नुसते वैद्यकीय नको. त्याची कौटुंबिक परिस्थिती, आर्थिक कुवत, सामाजिक पार्श्वभूमी सगळ्याचा विचार करून उपचार ठरवा. कुठल्याही आजाराचे उपचार आजारानुरूपच असणार हे खरं असलं तरी या बाजूच्या परिस्थितीचा त्याच्याशी संबंध असतो. किती तरी वेळा हे घटकच जास्त निर्णायक ठरतात. भले तुमच्याजवळ लाखो, करोडो रुपये किमतीचा दागिना आहे विकायला, समोरच्या माणसाच्या खिशात त्याच्या खरेदीसाठी तसा पैसा नसेल तर त्याला त्याचे काय मोल असणार? कुठल्याही आजाराचे निदान झाल्यावर त्याच्यावरच्या उपचाराने पेशंटला मिळणारा आनंद आणि त्यासाठी त्यानं मोजलेले पैसे यांचं गणित जेव्हा जमतं तेव्हाच पेशंटला अंतिम समाधान मिळतं. हे समाधान म्हणजेच डॉक्टर आणि पेशंट यांच्या परस्पर संबंधांची मुहूर्तमेढ असते.

कदमांचं आर्थिक गणित व्यस्त होतं. त्या ओढाताणीचा विचार करीतच उपाय योजना करणं गरजेचं होतं. नाही तर आजकाल हृदय विकाराच्या आजारावर कितीतरी महागड्या उपाय योजना करणं शक्य आहे. त्यांचा वापर तारतम्यानं करावं लागतो. ‘सब घोडे बारा टक्के’ असा न्याय लावणं धोक्याचं ठरतं. सुदैवानं कदमांचा आजार मध्यम तीव्रतेचा होता. जास्त महागड्या उपचारांची गरज बहुधा लागू नये असा.

खरं तर नंतर काहीच विशेष घडलं नाही. दिवसागणिक सुधारणा होत कदम चांगलेच सुधारले. त्यांची घरी जाण्याची वेळ आली. घरी पाठवण्यापूर्वी अशा पेशंटची आम्ही स्ट्रेस टेस्ट करतो. त्यांना थोडं चालवून पाहातो. तेवढ्यानं जर त्रास झाला तरच पुढच्या महागड्या टेस्ट सांगतो. कदमांची स्ट्रेस टेस्ट झाली. चांगली झाली. नुसती औषधे घेतली तरी भागावे अशी. कदमांना हे शुभ वर्तमान मी ऐकवले. पण मला अपेक्षा होती ते समाधान काही त्यांच्या चेहऱ्यावर उमटले नाही. नाही तरी आल्या दिवसापासून मी त्यांना आधी हसल्याचे पाहिलेच नव्हते. काही लोक मृदू भावना व्यक्त करण्याच्या बाबतीत जणू अशक्त असतात. कदम तसे असणार. अगदी घरी जाण्याची वेळ आली तरी त्यांची कपाळावरची सूक्ष्म आठी कायम होती. खोलीतून मी बाहेर पडणार तोच त्यांनी विचारलं,

‘त्ये, आमचं गाववालं म्हणत हुतं, ती काय ती फुग्याची ट्रीटमेंट का नाय दिली म्हणून. ते इथले कोण हार्ट स्पेशालीस्ट बी म्हणून ऱ्हायले त्ये करावं म्हणून.’

अरे बाप रे, म्हणजे कदमांची बाहेर समांतर चौकशी चालू होती तर. त्यांना angioplasty करून हवी होती तर. मी त्यांना अशिक्षित समजण्यात चूक केली होती जणू. पुढच्या उपचाराचा पर्याय न देण्याचं माझं कारण एकच होतं की त्या पर्यायाची त्यांना गरज नव्हती आणि ते पेलवण्याची त्यांची क्षमता नाही हा मी आगाऊपणे काढलेला निष्कर्ष होता. त्यांच्या अर्धवट वयातल्या अर्धवट कमावत्या मुलाच्या नजरेतलं आर्जव मला दिसलं होतं म्हणून माझा मीच काढलेला तो निष्कर्ष होता. मी पाहिलेलं ते आर्जव तरी खरं होतं की मला झालेला भासच निव्वळ. मी गोंधळलो.

‘तुमच्या प्रकृतीला सध्या तरी त्याची गरज नाही. पुढे काही दिवसांनी पुन्हा तपासणी करू आणि गरज पडली तर करूच की ती फुग्याची ट्रीटमेंट. आणि शिवाय ही ट्रीटमेंट करायची म्हणजे बराच खर्च येईल, अगदी आम्ही बरीच सूट दिली तरी तो खर्च खूपच असेल. कसा झेपेल तुम्हाला तो? चौकशी केलीय सगळी मी तुमच्या मुलाजवळ. म्हणून तर म्हणतो खर्च जपून करू. अगदी नाईलाज झाला तरच करू.’ मी स्वच्छ व्यवहारच त्यांच्या समोर मांडला. इच्छा नव्हती इतकं स्पष्ट बोलण्याची पण आता नाईलाज होता म्हणून बोललो.

‘पैशाची काळजी नको डाक्तर. पोट्टा काय न्हाय बोलला व्हय ट्रीटमेंटला? असा कसं बोलंल? येळ आली तं इकू दये ना ती रिक्षाबी. ’ कदम म्हणाले.
हे मला अतर्क्य होतं. आयुष्यभर वॉचमनची किरकोळ नोकरी करायची. जमवलेला पैसा दारूत उडवायचा. पन्नाशीच्या वयात आपलं एक आजारपण झेपू नये अशी आर्थिक कुवत असणारा हा गृहस्थ. मुलाच्या रिक्षेवर डोळा ठेवून असावा, तोही अशा रिक्षेवर की जी त्यांच्या सगळ्यांच्याच चरितार्थाचे एकमेव साधन होती. धन्य आहे! पूर्वीच्या काळी विद्यादानानंतर गुरु गुरुदक्षिणा मागत असत. ही प्रथाही मला अन्यायकारक वाटे. पण त्यात तरी एक काही व्यवहार होता, देवाणघेवाण होती. कदमांची ही पितृदक्षिणा म्हणजे सगळाच एकतर्फी आतबट्ट्याचा व्यवहार होता.

‘बघू, बोलतो मी मुलाशी’ असं सांगून मी बाहेर पडलो. पण प्रकरण सोपं नव्हतं, आणि ते यथावकाश माझ्या लक्षात येत गेलं.

खोलीबाहेर ते कोण गाववाले उभेच होते.

‘काय म्हनतो आमचा पेशंट, बरा हाय नव्हं’, एकानं पुढं होत मला जवळजवळ अडवलंच.

‘हो, चांगले आहेत, आता घरी पाठवायचं म्हणतोय आम्ही त्यांना.’ म्हणत मी पुढे चालत राहिलो.

‘न्हाय, म्हंजी, अमी काय म्हनतो, त्यांची तो फुग्यावाली ट्रीटमेंट नाय केली तुमी. करायची व्हती ना ती बी.’

‘हो, तो निर्णय काही दिवसांनी घ्यायचा असं ठरवलंच आहे आम्ही.’

‘न्हाई, म्हणजे आसं पहा डागदर, तुम्ही मस त्येंना घरी सोडलं पन थितं जाऊन काय झालं वंगाळ म्हंजी कसं व्हायचं वो. तुम्हीच इचार कराया पायजे न्हवं,’ कुणी गाववाला म्हणाला. मी थांबलो. त्याच्याकडे वळून पाहिलं. त्याच्या डोळ्यात अर्धवट शहाणपणाची आग मला स्पष्ट दिसली. इतकं सगळं छान होऊनही मलाच गुन्हेगार ठरविण्याचा त्याचा प्रयत्न होता.

‘अहो, असं कसं होईल. आपण तपासण्या केल्यायत ना त्यांच्या. सगळे रिपोर्ट चांगले आले आहेत. ते बघून तर मी सोडतोय ना त्यांना घरी.’

‘आरंच्या, म्हंजी अगदी ग्यारंटीच दिसती तुम्हाला जनू!’ हे कुणी दुसराच बोलला. त्यातला विखार झोंबणारा होता.

चालता चालता मी थांबलो. मागे वळून पाहात थांबलो. ते सगळेही थांबले. हे कोण होते, परवाचेच गाववाले की कुणी नवेच. मला कळणं शक्यच नव्हतं. त्या सगळ्यांच्या मधून मी मागं पाहिलं. त्या गर्दीत मागे जणू लपलेला, ओशाळलेला तो मला दिसला, कदमांचा मुलगा. रिक्षा ड्रायव्हर. अगदी पार मागे, परवासारखाच दूरदूर पळू पाहात असलेला. त्याला मी खुणावलं.

‘मुलगाच ना रे तू त्यांचा?’

हो, साहेब.’

‘जरा मला खाली येऊन भेट एकट्यानं. बोलायचंय मला तुझ्याशी.’ मी म्हणालो.

माझी कामं होईतो चांगला तासाभराचा वेळ गेला असणार. खाली उतरून गाडीपर्यंत गेलो तर मागे-मागे येणारा तो मला दिसला. कदमांचा मुलगा. एकटाच होता. चेहऱ्यावर तोच ओशाळलेला भाव. मला जिच्यात आर्जव दिसलं ती नजर.

मी थांबलो.

‘काय, मग, करायची का पुढची ट्रीटमेंट? वडलांची इच्छा दिसते तुझ्या तशी,’ मी म्हणालो.

‘होय, साहेब, पार मागंच लागल्येत माझ्या. ती रिक्षापण वीक पण ट्रीटमेंट कर म्हणून. आता रिक्षा विकली तर खायचं काय हो. पण ऐकतच न्हाईत ते तं काय करू?’
‘आणि आत्ता वर माझ्याशी बोलले ते, ते कोण? कोण जवळचे नातलग आहेत का? आणि करणारे का कुणी त्यातलं काही पैशाची मदत तुला?’

‘त्ये, कसले हो, गाववाले नुसते. मजा बघतील. मदत कोण करणार, छे, कुनीच न्हाई’. तो म्हणाला. त्याच्या चेहऱ्यावर अपार काळजी होती. एक न सुटणारा तिढा.

‘बघू, मी आज काही घरी सोडत नाही, पुन्हा त्यांच्या छातीत दुखलं तर बघू,’ असं म्हणत मी बाहेर पडलो.

दवाखान्यात पोचलो, तर हॉस्पिटलमधून पुन्हा फोन. कुणी नगरसेवक फोनवर बोलू इच्छीत होते.

‘नमस्कार, डॉक्टरसाहेब.’
‘नमस्कार, नमस्कार,’ मी.

‘ते कोण कदम अॅडमिट म्हणे आपल्याकडे. नाराज नका हो करू त्यांना. काय म्हणतात ती करून टाकायची हो ट्रीटमेंट. आता अशा वेळी पैशाची गोष्ट करायची म्हणजे बरं नाही, नाही का. मी काय म्हणतो करून टाका काय ती ट्रीटमेंट. पैशाचं काही अडलं तर बघूच की आपण. कदम आपला माणूस आहे. काही चिंता नको, काय?’
मी अवाक. फोन हातात धरून सुन्न झालेलो. काही बोलण्यापलीकडे गेलेलो. नशीब त्यांनीच तिकडून फोन ठेवला.

कदमांची प्रकृती उत्तम असूनही मी गुन्हेगार ठरतो की काय अशी चिता मला लागून राहिली.

पण ही अवस्था फार काळ राहिली नाही. काही तासातच पुन्हा फोन आला. कदमांच्या छातीत पुन्हा दुखायला लागलं होतं. पुन्हा इ.सी.जी. काढला, त्यात काहीही बदल नव्हता, पण बदल आता माझ्यात झाला होता. मी तत्काळ पुढील आदेश दिले, त्यांची angioplsty करून घेतली.

याला काही वर्ष उलटली आहेत. कदम अजून माझ्याकडे येत असतात. त्यांची प्रकृती स्थिर आहे. त्यांच्या मुलांनी रिक्षा विकली की आणखी काही विकून पैसे उभे केले हे मला समजलेलं नाही. त्यानंतर तोही मला कधी भेटलेला नाही.

कदमांच्या बरोबर हा जो काही प्रसंग झाला, त्यात मी हरलो हे निःसंशय, पण मला प्रश्न आहे तो वेगळाच, स्वतः कदम तरी जिंकले की हरले? हे कसं ठरवणार?

डॉ. संजीव मंगरुळकर
दूरभाष: ९४०५०१८८२०

प्रेमाची गोष्ट

प्रेमाची गोष्ट

सातव म्हणजे एकदम दिलखुलास मनुष्य. गोल चेहरा, कल्लेदार मिशा आणि त्याही इतक्या कल्लेदार की पूर्वी कुणी म्हणत तशी एक-दोन लिंबंसुद्धा त्यात सहज लपावीत. हसरे बोलके डोळे. सगळ्या अंगावर, चेहऱ्यावर एक प्रकारचा तेलकट रापलेपणा. डोक्यावर केस तसे फारसे दाट नाहीतच, पण आहेत तेही तेलानं चापून चोपून बसवलेले. दवाखान्यात येतील तर तेही एखाद्या झंझावातासारखे. दरवाजा जणू दुभंगून टाकत. चालण्या-बोलण्यात, हसण्यात किंवा सगळ्याच त्यांच्या हालचालीत एक प्रकारचा आडदांडपणा असे. साधे बोलतील तर वाटेल आपल्या अंगावरच येतात की काय, हसतील तर तेही असं की वाटावं जणू ढगच गडगडतायत. पेशंट तपासायची माझी खोली अगदी अंतर्भागात होती, बाहेरच्या वेटिंग रूम पासून अगदी स्वतंत्र. अशासाठी की इकडचा आवाज तिकडे जाऊ नये. पण मला खात्री आहे की सातवांचा आवाज ह्या सगळ्या सीमा पार करून अगदी बाहेरपर्यंत स्पष्ट ऐकू जात असणार. असं सगळं असलं तरी माणूस भोळसट वाटावा इतका साधा. संपूर्ण पारदर्शक. सरकारी वनखात्यामधे नोकरी करता-करता तिथला वन्यपणा जणू त्यांनी स्वतःत भिनवला होता. रुजवला होता. त्यांच्या या एकूण आविर्भावाकडे पाहून मला नेहमी वाटे की सातव आपल्या कामाशी तद्रूप झाले असणार. हा एक प्रकारचा कृति-वृत्ती संगम असावा.

सातवांना आजार म्हणावा तर काहीच नव्हता. तरी त्या काळी ते अगदी नेमानं मला भेटायला येत. काही तरी किरकोळ तक्रारी सांगत. तपासून घेत. काही तरी किरकोळ औषधं लिहून घेत. चार गप्पा-गोष्टी करून जात. निरोगी सातवांच्या या भेटींचं मला मोठं कुतूहल होतं. म्हणजे पूर्ण निरोगी पेशंट बघण्याची मला सवय नव्हती असं नव्हतं. असतात, असे कित्यॆक पेशंट असतात, अगदी कितीही शोधलं तरी सुतळीच्या तोड्याइतकाही आजार सापडू नये आणि तरीही अगदी नेमाने डॉक्टरला मात्र भेटणार असे किती तरी पेशंट असतात. किंबहुना अशा पेशंटची वाढती गर्दी हे डॉक्टरच्या भरभराटीचे लक्षण (आणि एका अर्थी कारणही!) असते. पण अशा पेशंटचा एक वेगळा वर्ग असतो. ते उच्चभ्रू असतात. आर्थिकदृष्ट्या संपन्न गटात मोडणारे असतात. अधून मधून डॉक्टरला भेटणे हा त्यांच्या षौकीन जीवनशैलीचा अविभाज्य भाग असतो, ते जणू त्यांचे ‘फॅशन स्टेटमेंट’ असते. सातव त्या कुळातले नव्हते. गावाकडचे वाटावेत असे होते. वन खात्यात पोलिसाचे किंवा तत्सम काम करणारे होते. पण खात्यातल्या चार अधिकाऱ्यांबरोबर त्यांची उठबस होती. त्यातून त्यांना या शहरीपणाचा सुगावा लागला असावा. मोठ्या शहरात येऊन शहरी डॉक्टरकडून आपली तपासणी करून घेणे हा त्यांच्या षौकाचाच भाग असावा.

‘त्याचं काये, सायेब, आता बोलायला काय हरकत न्हाई, पण मी सांगतो, आमच्या खात्यात अशी परस्थती हाय की काय बी नाय म्हटलं ना तरी, चार पैशे इकडून तिकडून सुटतात. खोटं कशाला बोलू. सगळ्या लोकांना असा वरचा पैका भेटतो. आज म्हागाई पहा कशी झाली, असा पैका मिळाल्याबिगर थोडंच चालतंय कुणाचं बी.’

सातवांच्या आर्थिक यशाचं हे गणित त्यांनी मला असं बोलता-बोलता सहजच सांगून टाकलं होतं. या प्रामाणिक विधानानं मी तर चपापलोच होतो. पण तेव्हाही गंमत अशी की या त्यांच्या विधानातून मला दिसला तो त्यांचा प्रामाणिकपणा, त्यांची पारदर्शकता. त्यांचा भ्रष्टाचार नव्हे. तो तर मी जणू सर्वत्र गृहीतच धरला होता. सातव प्रामाणिक होते, पारदर्शक होते, असं आधी मी जे म्हणालो त्याला याच विधानाचा संदर्भ होता.

असेच एकदा मधे सातव आले, यावेळेला त्यांनी त्यांच्या सहधर्मचारिणीला बरोबर आणलं होतं.

‘ह्या आमच्या मिसेस, काय ना काय तक्रारी असतात यांच्या नेहमी. म्हटलं येकडाव आपल्या डाक्तरना दावून टाकू. नाय तरी कधीच आल्या नव्हत्या त्या माझ्या संगं. जरा घ्या बघून काय प्रॉब्लेम हाय तरी काय.’

सातवांच्या पत्नी त्यांच्यासारख्याच पूर्ण निरोगी! गावाकडच्या साध्या वळणाच्या. नऊ वारी साडी, डोक्यावर पदर. कपाळावर भला मोठा कुंकवाचा टिळा. ‘डागदरकडं आली, म्हनुनश्यान पार बुजलेल्या.’ शे-पन्नास निरर्थक तक्रारी सांगत आपलं निरोगीपण अधोरेखित करणाऱ्या.

‘अवो, ती पाठ दुखत्ये, ती सांगाल न्हवं’ ‘आन् मधी मधी त्ये डोस्कं दुखतंय, त्ये बी सांगाल न्हवं-‘बोला समदं बिगी बिगी, नाय तर घरी गेल्यावं निस्ता गोंधुळ घालाल.’ असं म्हणत सातव त्यांना बोलतं करत होते. ‘बोलतं करत होते’ असं आपण म्हणायचं पण वस्तुस्थिती अशी होती की त्याचा परिणाम होऊन त्या फक्त घाबरत होत्या. कमालीच्या घाबरत होत्या. प्रत्येक छोटी तक्रार सांगितली की त्या सातवांकडे पाहत, जणू त्यांची संमती घेत. सातवांचा आपल्या कुटुंबावर भारी प्रभाव होता एवढेच काय ते ‘रोगनिदान’ मी तेव्हा करू शकलो. या असल्या रोगावर उपचार तो कसला असणार? आपलं आपणच ‘बराय’ म्हणत राहायचं असतं. एवढ्या वर्षांच्या यशस्वी सांसारिक तपश्चर्येनंतर सो. सातवांना एवढी समज नक्कीच आली असणार आणि ती समज आताही त्यांच्या सोशिक चेहऱ्यावर मला स्पष्ट दिसत होती.

त्यानंतर मधे एकदा सातव आपल्या थोरल्या मुलीला घेऊन आले. यशोदा. बारावीच्या परीक्षेला बसणारी मुलगी. आपल्याकडे ‘दहावी- बारावी’ असा एक आजार असतो. घरातलं एखादं अपत्य दहावीच्या किंवा बारावीच्या परीक्षेला बसणार असलं की या आजाराची सुरवात होते. मुळात आईपासून या आजाराची सुरवात होऊन तो क्रमानं स्वतः परीक्षार्थी मुला-मुलीला आणि त्यानंतर अख्ख्या कुटुंबालाच ग्रासतो. सातवांच्या मुलीला तो झाला होता बहुधा.

माझ्यासमोर गप-गुमान मान खाली घालून बसलेली मुलगी. तिनं जणू पण केला होता, समोर न बघण्याचा. पूर्ण वेळ तिनं खालच्या फरशीचं सखोल निरीक्षण चालू ठेवलं होतं आणि बाजूनं सातव बरसत होते.  

‘’जरा दिखील अभ्यासात ध्यान नाही व्हं हिचं. दिसच्या दिस नुसती बसती. पुस्तक नको की वही नको. आता बघा हिला मी क्लास लावलाय. चांगला मोठा क्लास लावलाय. पन थितून बी तीच तक्रार. क्लासला जायाला नको. कधी डोस्कं तर कधी पोट. काय ना काय तरी दुखताय हिचं. बोलावं तर ही अशी मुंडी घालून बसल्याली. निस्ती रडतीय. काय सुचंना झालंय बघा.’

या आजाराला वेगळ्या निदानाची गरज नव्हती. प्रश्न होता उपचार कुणावर आणि कसा करावा याचा. समोर बसलेली यशोदा हीच पेशंट आहे असं सातवांचं मत होतं आणि माझं वैद्यकीय ज्ञान मला सांगत होतं की उपचाराची जास्त गरज सातवांनाच होती.

प्रसंग बाका होता. खरी भूमिका घ्यावी तर गाठ सातवांशी होती. आपल्या भूमिकेपेक्षा वेगळी भूमिका काही असू शकते हे सातवांना पटवणं अशक्य होतं. भलताच संघर्ष ओढवून घेण्यासारखं होतं. बरं तेही करायला माझी हरकत नव्हती, पण त्यातून यशोदाचं काहीच भलं होणार नव्हतं. मी शांत राहिलो. ‘नरो वा कुंजरो वा’ अशी भूमिका घेतली. काही किरकोळ औषधं लिहून यशोदाच्या हातात ठेवली. तिला वरकरणी समजावलं. सातवांच्या चेहऱ्यावर आता विजयाचं हसू उभारून आलं होतं. त्यांनाही हळूच बाजूला घेतलं. ‘मुलीचं वय अडनिडं आहे, जरा सबुरीनं घ्यावं’ हे सांगितलं. त्यांना हे सगळं किती पटलं ते काही समजलं नाही, पण त्यांनी विरोध केला नाही एवढं मात्र खरं आणि हीसुद्धा एक जमेची बाजूच म्हणायची, नाही का?.

सातव बाहेर पडले. एका आपत्तीतून जणू मीच बचावलो असा आनंद मला झाला.

पण हे फार दिवस टिकलं नाही. सातव पुन्हा आलेच. अशी समस्या घेऊन आले की मला भूमिका घेणं टाळताच येणार नव्हतं. आता जेव्हा ते आले तेव्हा नेहमीसारखे वादळी नव्हते. वरकरणी शांत वाटावे असे  होते. मधे काही आठवड्यांचाच काय तो काळ गेला असेल पण तेवढ्यात जणू म्हातारपण आल्यागत त्यांची अवस्था झाली होती. जर्जर. विकलांग.

‘डॉक्टर, अवो भलतंच की वो काय तरी घडलं.’ ते म्हणाले आणि त्यानंतर जणू एक अघटित घडलं. ते अगदी शांत बसले. सातव शांत बसले. खाली पाहात. सातवांचा शांतपणा म्हणजे अघटितच होतं. थोडा वेळ शांततेत गेला. मी वाट पाहत होतो, सातव पुढे काय बोलतात याची.

‘काय सांगू डाक्तर, आमच्या यशोदीनं भलताच की वो घुटाऴा केला. अवो मागं नाय का तुमच्यासमोर आणून घातली व्हती तिला. सारखी आजारी पडत हुती म्हनून. पण त्ये तसलं काय बी नव्हतं. नुसती सुम बसायची. आपण औशीद देतुय, पण गुण काय न्हाई. म्हनून परवाच्याला जरा खडसावली तर म्हणती की प्रेमात पडली, कुठल्या पोराच्या म्हणून. लगीन करणार म्हणं त्येच्याशी. आता आली का पंचाईत. ही असली बारकुटी पोर आन् अशी वो कशी काय प्रेमात पडली?’

पुन्हा थोडी शांतता. मी सातवांकडे बघत होतो. त्यांची नजर खाली झुकलेली.

‘पडली प्रेमात तर असू दे की. कोण आहे तरी कोण हा मुलगा,’ मी विचारलं. तशी सातव उसळलेच.

‘आवो, कसला पोरगा न् कसलं काय. न्हाय जातीचा की न्हाय पातीचा. शेजारचंच हाये त्ये बेणं. कुठं कालिजात शिकतुय म्हणं. अवो, माझं तर डोस्कंच फिरलंया. मी म्हनतो, मी काय म्येलो व्हतो की पोरीनं ह्ये असं वंगाळ करावं, बोला ना मी काय म्येलो व्हतु का?’

‘अहो, पोरीचं वयच तसं आहे. आवडला असेल कुणी पोरगा, तुम्ही चौकशी तरी केली का? असेलही पोरगं चांगलं. पाहिलंय का तुम्ही त्याला?’ मी विचारलं.

‘त्येच्यात काय पहायचंय? अवो, दीड वितीची पोर ती, तिला काय अक्कल असतीया व्हय? पोरगा कुठचा बघतो. दिसला तर तंगडीच तोडून ठिवीन. हां. स्पष्ट बोललोय मी तिच्याशी. म्हटलं, ती बारावी गेली चुलीत. आता गुमान घरी बसायचं, घरामंदी कामात मदत करायाची. बास झालं, ती शाळा नगं की क्लास नगं.’ इतक्या रागानं सातव बोलले की त्यांना दम लागला.

‘पण यशोदा काय म्हणते? ऐकतिये का तुमचं?’

‘ऐकण्याचा प्रश्नच कुटं येतू डाक्तर, मी तर चांगली बडवून कोंडूनच घातलीय न्हवं घरामंदी. लय कालवा केला पयल्यानं, रडली, भेकली, मायच्या गळ्यात पडली. म्या काय असा ऐकतु व्हय? आता झाली गप आन् बसलीय एका कोपऱ्यात. खात नाय की पीत नाय. मी काय म्हनतो, म्येली तं म्येली पोर. पण ही  असली थेरं नाय चालणार. प्रेमात पडती म्हणं. लाज नाय वाटत आपल्या बापाला सांगायला?’

सातवांचा राग अनावर झाला होता. पोरीला खाऊ की गिळू झालं होतं त्यांना. मला यशोदेची कीव आली. परवा-परवा इथं आली होती, माझ्यासमोर इथं बसली होती. सगळं कसं अगदी ताजं होतं माझ्या आठवणीत. तेव्हा मी अगदीच वेडा ठरलो, मला वाटलं ही परीक्षेच्या दडपणात आहे. किती पूर्वग्रहदूषित होतो मी. दुसरा कुठला विचारही करू शकलो नाही. मलाच लाज वाटली. तेव्हाच मी थोडा विचार करायला हवा होता. तिला बोलतं करायला हवं होतं. सगळंच चुकलं तेव्हा आणि आता तर हे भलतंच धर्मसंकट जणू येऊन उभं राहिलं. बापाच्या तावडीतून पोरीला वाचवण्याचं.  

सातवांची सरबत्ती चालूच होती.

‘मी काय म्हनतो, मी तिला पुन्हा येकदा इकडं घिऊन येतो. तुम्हीच समजवा आता ल्येकीला. म्हणावं, बापाचं ऐक. त्यानंच तिचं कल्याण हुयील. काय?’

आता मात्र मी खरा घाबरलो. म्हणजे मुलीचा प्रेमभंग करण्याची सुपारी ते मला देऊ करत होते. त्यांच्या स्वतःच्या आक्रस्ताळेपणाचं वकीलपत्र मी घ्यावं अशी त्यांची इच्छा होती. ही म्हणजे आणीबाणीच झाली. आता मला स्पष्टच बोलायला हवं होतं.

‘अहो, असं पाहा, मुलगी प्रेमात पडली तर एवढं अस्वस्थ होण्यासारखं काय आहे त्यात. तुम्हीच बोला तिच्याशी. त्या मुलाला पण बोलवा. बसा ना समक्ष एकमेकांसमोर. कुणास ठाऊक, तुम्ही स्वतः बघाल तर तुम्हालाही आवडेल तो पोरगा. प्रश्नच मिटेल. आणि हे पाहा, हे असं मुलीला मारणं, तिला दम देणं, घरात कोंडून तिच्यावर सक्ती करणं – सगळं चूक आहे हो. अगदी चूक आहे. पोरगी अशानं हातची जाईल. उद्या जीवाचं काही बरं वाईट करून बसेल. तुम्हालाच केवढा मनस्ताप होईल. काही झालं तरी पोटची पोर आहे. ती काय वैरीण असते का आपली.’

‘अवो, वैरीण नाय तं काय, वैरीणच की वो ती. मी तं म्हणतु, वैरीण परवडली न्हवं, पर ह्ये आसलं नगं’

सातव काहीही ऐकण्याच्या तयारीत नव्हते. मी जे म्हणत होतो ते त्यांच्यापर्यंत पोहोचणंच शक्य नव्हतं. मी सबुरीचा सल्ला देत राहिलो. ते वारंवार हल्ले करत राहिले. असा किती वेळ गेला, ठाऊक नाही. आम्ही एकमेकांना कंटाळलो असणार कारण अखेर सातव माझ्या समोरून उठले आणि बाहेर पडले. मी त्यांच्या बाजूनं उभा राहिलो नाही, उलट त्यांच्या लेकीची, तिच्या प्रेमाची बाजू घेतली याचं मोठं शल्य बहुधा त्यांच्या मनात राहिलं. ते गेले आणि तेव्हाच मी ताडलं ही आमची शेवटची मुलाखत ठरणार होती. डॉक्टर म्हणून मी त्यांच्या कसोटीला उतरलो नव्हतो. नापास झालो होतो. घडलंही तसंच. सातव पुन्हा माझ्या दवाखान्यात आले नाहीत. यशोदेचं काय झालं याची माझी उत्सुकताही यथावकाश शिळी होत गेली.

परवा परवाची गोष्ट. हॉस्पिटलचा माझा राउंड चालू होता. सकाळची ही वेळ नेहमीच गडबडीची असते.

‘सर, चौथ्या मजल्यावर एक पेशंट पहायचीये. तरुण बाई आहे. आपल्याला पाहायला सांगितलंय. काही तरी मेडिकल प्रॉब्लेम आहे.’ हाउसमन म्हणत होता.

‘अरे, आत्ता इतक्या उशिरा काय सांगता रे. आक्खा राउंड संपत आला. अगदी खाली तळमजल्यावर आलो आणि आता पुन्हा चौथा मजला म्हणजे-‘ मी वैतागत म्हणालो.

‘नाही, सर, कॉल आत्ताच आलाय.’

नाराजीनं चार मजले चढणं आलं. पण इलाज नव्हता. मी वेग पकडला आणि पायीच चढत चौथा मजला गाठला. पेशंटपाशी पोहोचलो.

तीस-पस्तीस वर्ष वयाची विवाहिता. डोकेदुखीसारखी लक्षणं. तपासण्या चालू होत्या. यथावकाश निदान होईल अशी परिस्थिती. मला कळेना, यासाठी मला आत्ता बोलावण्याचं कारण काय असावं. पण वेळ गडबडीची होती. काम लवकर संपवून पुढे जाणं गरजेचं होतं. कसाबसा केसपेपर शोधला आणि नोट्स लिहिणार तोच –

‘नमस्कार, डाक्तरसाहेब,’ मागून हाक आली. मागं वळून बघितलं. ओळखीचा वाटावा असा गोल चेहरा. कल्लेदार मिशा बऱ्याचशा पांढऱ्या झालेल्या. चेहऱ्यावर परिचयाचं गोड हसू. कोण बरं असावं असा विचार करतो तर त्यांनी पुन्हा विचारलंच , ‘काय, ओळखलं का नाय?’

आवाज ऐकला आणि एकदम प्रकाश पडला. सातव. किती वर्षांनी भेट. दहा-बारा तरी सहज असतील.

‘अरेच्चा, सातव. सातव ना तुम्ही?’

‘येकदम बरुबर. मी म्हटलंच डाक्तर काय विसरायचं न्हाईत.’

‘पण तुम्ही? इकडे कुणीकडे?’

‘आवं, आत्ता तुम्ही पाह्यली ती माझीच प्वार न्हवं. इथं आणली तवाच ठरिवलं, येक डाव तुमाला बी दाखवून घ्यायाची. तिचं डोस्कच ऱ्हाइना व्ह. म्याच म्हटलं आमच्या डाक्तरास्नी बोलवा म्हून.’

आता उलगडा होत होता. केसच्या निदानासाठी नाही, सातवांचा हट्ट म्हणून मला बोलावलं होतं. मी सुखावलो. सातव अजून माझी आठवण ठेवून होते तर आणि एका क्षणात आठवलं, शंका आली- ‘ही यशोदा तर नाही?’

अगदी अभावितपणे मी म्हणालो, ‘म्हणजे ही ती तुमची –‘

मी माझं वाक्य पूर्ण करायच्या आत सातवांनी माझा हात धरून मला जवळ-जवळ ओढलंच. आपल्या तोंडावर हात ठेवत त्यांनी मला गुप्ततेचा इशारा केला. त्यांच्या ओढण्यानं पार फरफटलोच मी. काय ताकद होती त्यांच्यात. या वयातसुद्धा.

पेशंटपासून पुरेशा अंतरावर येत त्यांनी अगदी हळू खाजगी आवाजात मला सांगितलं, ‘व्हय, तीच हाय ती. यशुदा.’

‘अरे वा, लग्न वगैरे झालं वाटतं तिचं.’ मीही हळूच विचारलं.

व्हय, झालंय तर. दोन पोरं बी हायत तिला आता.’

‘कुणाशी झालं? त्याच पोराशी का?’ माझी उत्सुकता अगदी अनावर झाली होती. सातवांचीच पोरगी ती. मला खात्री होती, नमवलंच असणार तिनं आपल्या बापाला.

‘न्हाय, वो त्यो कसला. ह्यो दुसराच हाय. म्याच शोधून दिलेला. त्या आदिच्याला दिला नव्हं हाकून’ मिश्किल हसत सातव म्हणाले. डोळे मिचकावून आणि माझ्या हातावर टाळी देत.

‘आता लई झकास चाललंया. ह्ये आताच काय ते आजारपण आलं म्हून. नाय तर येकदम झकास हाय सगळं.’

मी गप्प झालो. सातवांनी जिकली होती. मला वाटलं माझाच पराभव झाला. प्रेमाचा पराभव झाला. आपण ज्याला ‘सारासार विवेक’ म्हणतो, ज्याला सभ्यता म्हणतो, ज्याला माणुसकी म्हणतो त्या सगळया सगळ्याचा सपशेल पराभव झाला.

यशोदाच्या खोलीत मी पुन्हा एकदा जाऊ लागलो. तिला नव्यानं पाहण्याची उत्सुकता आता मला वाटत होती. तोच सातवांनी माझा हात घट्ट पकडला आणि नजरेनं आणि आवाजानं जणू दरडावलं, ‘तिला याचं काय बी बोलू नका बरं का.’

मी मान हलवली आणि आत हळूच डोकावलं. अंथरुणावर यशोदा होती. अंगानं भरलेली. हसऱ्या चेहऱ्याची. मागं एवढं काही रामायण-महाभारत घडलेलं, त्याची कुठलीच आठवण तिच्यावर नव्हती. आता दिसत होती फक्त सुखी संसाराची आंधळी तृप्ती. तिनं माझ्याकडं पाहिलं, सौम्य हसू आलं तिच्या ओठांवर. ओळखलं असणार तिनंही मला बहुतेक.

मला विषय वाढवायचा नव्हता. जुन्या आठवणीही जागवायच्या नव्हत्या. उलट पावली मी खोलीबाहेर आलो. मन मात्र शंकाकुल झालं होतं. हे असं कसं घडू शकतं आणि तेही इतकं सहज आणि नैसर्गिकपणे? कुठलाच खेद नाही. खंत नाही. आता सातवांशी बोलण्यात मला रस नव्हता, एका परीनं मला त्यांची चीड आली होती. त्यांचा जणू विजय झाला होता. तो विजय किती खरा किती खोटा, मला सांगता येत नव्हतं, पण तो विजय झाला असं सातवांना वाटत होतं आणि मला नेमकी याचीच चीड होती.

खोलीतून बाहेर पसलो तेव्हा मी विचारातच पडलो होतो, खरंच जिंकलं कोण?- सातवांचं पुत्रप्रेम? आणि समजा असेल ते जिंकलं, तरी ते का प्रेम होतं? आणि हरलं तरी कोण? यशोदा आणि तिचा प्रियकर यांचं प्रेम? आणि समजा ते हरलं असेल तरी तेही का प्रेम होतं?

डॉ. संजीव मंगरुळकर

दूरभाष ९४०५०१८८२० 

 

उपरा

उपरा

अगदी सराईतपणे माझ्या दवाखान्यातल्या खोलीचा दरवाजा उघडून तो आत आला. आला तेव्हाच त्याच्या चेहऱ्यावर अगदी ओळखीचं हसू होतं. जणू माझा अगदी जवळचा मित्रच असावा, रोजच्या गाठी भेटीतला. आत येऊन त्यानं टेबलासमोरची खुर्ची मागे खेचली आणि त्यात स्वतःला ऐसपैस झोकून दिलं. टेबलाच्या कडेवर बोटं नाचवीत तो माझ्याकडे पाहत, हसत राहिला. पुन्हा एकदा तेच परिचयाचं हास्य. वय असेल साधारण तिशीतलं. काळगेलासा वर्ण. नीट कातरलेल्या मिशा. जाड फ्रेमचा चौकोनी चष्मा. डोक्यावरचे केसही असेच राठ पण तेलानं शिस्तीत विंचरून बसवलेले. कुठं बरं पाहिलं असावं याला? हा काही कुणी मित्र नव्हे. पेशंटही नव्हे. कुणा पेशंटचा कुणी नातलग? पण मग हा हसतोय का इतका? पेशंटचा नातलग इतकं कशाला हसेल? अगदी दुःखी नसला, तरी थोडा गंभीर असावा ना असा हा नातलग. पण हा तर अगदी हसतच असलेला. हसणं ही जणू त्याची अनिवार्य गरज होती. खोड होती. समोर हा हसतोय आणि मागे मी माझ्या विचारात गर्क. कोण बरं असावा हा, असा विचार करीत.

अशा परिस्थितीत जेवढा म्हणून ठेवणं शक्य होतं तेवढा हसरा चेहरा ठेवून मी त्याच्याकडे पाहत राहिलो.

‘ओळखलं का सर?’

अरेच्चा, हा तर मला चक्क ‘सर’ म्हणतोय. म्हणजे कोण बरं असावा? पण छे, तरीही उजेड पडेना.

‘मी वाघमारे, सर. तुमच्याकडे येत असतो ना. ‘मेजर फार्मा’ कडून. नाही का, गेल्याच शुक्रवारी आलो होतो.’

अच्छा, म्हणजे, हा कुणी वाघमारे दिसतो आणि तो कुठल्याशा मेजर फार्मा नामक कंपनीचा विक्रेता असावा, असं माझ्या तत्काळ लक्षात आलं. कोडं सुटलं आणि त्याबरोबर माझ्या मनावरचा ताणही सैल झाला. आता वाघमारेकडे बघून मी मोकळेपणानं हसू शकत होतो. त्याच्याशी बोलू शकत होतो. मग भले, ती कुठली मेजर फार्मा नावाची कंपनी नक्की काय बनवते हे मला आठवत नसलं तरी काय फरक पडणार होता?

‘नाही, म्हणजे अगदी लगेचच नाही, पण थोड्या वेळाने ओळखलं ना मी तुम्हाला. मेजर फार्माचे ना?’ मी पुन्हा एकदा तेच म्हणालो. होकारार्थी विजयी मान हलवीत वाघमारेनं आपलं हसणं चालूच ठेवलं.

काही क्षण गेले. वाघमारे आता मात्र थोडा गंभीर झाला.

‘आज मी थोडा वेगळ्या कामासाठी आलोय, सर. पर्सनल आहे. I need your help, sir. I need your help.’ वाघमारे म्हणाला.

त्यानं आपल्या खिशातून हातरुमाल काढला. चष्मा काढून त्याची काच रुमालानं पुसली. तोच रुमाल डोळ्यावरून फिरवला. कपाळावरून फिरवला.

‘कसं सांगू कळत नाही. सगळं नुसतं ऑड होऊन बसलंय. I am sure you can help me. Only you can help me sir.’

पुन्हा काही क्षण गेले. वाघमारे शांत. मीही शांत.

‘माझे वडील आजारी आहेत. admit आहेत. अंगद हॉस्पिटलमध्ये. मला खूप काळजी वाटत्येय सर, I feel he is not doing well. गेले दोन दिवस त्यांची तब्येत बरोबर नाहीये सर. माणसं नीट ओळखत नाहीत ते. चुकीचं काही तरी बोलतायत. संडास, लघवीचं भान नाही. मधेच कधी तरी थोडासा ताप येतो. मधेच एखादी उलटी. पोटात अन्न नाही गेले किती दिवस. He is only on saline, sir.’

वाघमारे पुन्हा थोडा शांत झाला. रुमालानं कपाळ पुसत राहिला. मलाही सहानुभूती वाटली.

‘कोण डॉक्टर बघतायत त्यांना? आणि नेमकं झालंय तरी काय?’ मी विचारलं.

‘तोच तर प्रॉब्लेम आहे. डॉ. कवडे बघतायत त्यांना. पण त्यांना नक्की काय झालंय, कुठला आजार आहे, काहीच सांगत नाहीयेत आम्हाला ते. काहीच धड कळत नाहीये. पूर्ण अंधारात आहोत आम्ही सगळे. माझी आई, माझा थोरला भाऊ, every body is worried. मला तर वाटतंय, सर, डॉ. कवड्यांनाच अजून काही निदान झालं नाहीये. No diagnosis. नुसते प्रयोग चाललेत. सरांशी बोलावं तर ते काही सांगत नाहीत. ‘होईल, होईल’ असं म्हणत राहतात. माझा तर काही विश्वास नाही. धीर सुटल्यासारखं झालंय. I want to change the doctor, I think, I must.’

वाघमारे पुन्हा शांत झाला. शांत झाला म्हणजे फक्त बोलायचा थांबला. त्याच्या मनातली अस्वस्थता लपत नव्हती. मघाचं त्याचं ते वरकरणी हसणं, ते तर पार कुठल्या कुठे पळून गेलं होतं. परागंदा झालं होतं.

‘सर, मी तुमच्याकडे येत असतो. नेहमी येत असतो. माझा तुमच्यावर विश्वास आहे, सर. तुम्हीही सीनिअर आहात. माझी इच्छा आहे, ही केस तुम्ही घ्या. तुमच्या हातात घ्या. मी माझ्या आईशी बोललोय, भावाशी बोललोय. त्यांना पटलंय हे सगळं. आमची इच्छा आहे, सर, तुम्ही ही केस घ्या.’

वाघमारे विनवणी करीत राहिला. मी मात्र विचारात पडलो. किती अवघड आहे हे असं काही करणं. माझा ना धड त्या कवडे डॉक्टरांशी परिचय होता, ना की त्या अंगद हॉस्पिटलशी. कुणीच ओळखत नसणार मला तिथे. अशा अपरिचित ठिकाणी असा काही गुंता करायचा म्हणजे किती अवघड होतं.

‘वाघमारे, असं पहा, एक तर डॉ. कवडे स्वतः एक सीनिअर डॉक्टर आहेत. माझ्यापेक्षा सीनिअर आहेत. आणि ते एक चांगले डॉक्टर आहेत. मी त्यांना समक्ष ओळखत नाही. पण ते चांगले डॉक्टर आहेत याची मला कल्पना आहे. अशा परिस्थितीत मी एकदम अचानक त्यांच्या एका पेशंटला तपासायला लागणं, तो पेशंट चक्क पळवून नेणं, बरं नाही दिसत हो! बरं, तुमचा एकूण प्रश्न communicationचा दिसतो. मग बोला ना तुम्ही तुमच्या डॉक्टरांशी. कितीही घाईत असले ना ते, तरी थांबवा त्यांना आणि विचारा. आत्ता हे जे काही मला सांगताहात ना, ते सगळं त्यांना सांगा आणि विचारा खडसावून. सांगा म्हणावं मोकळेपणानी काय झालंय तरी काय माझ्या वडलांना. अहो, खडसावून विचारलं की सांगतातच सगळे डॉक्टर. आणि डॉक्टरांनासुद्धा हे लपवण्यात काही रस नसतो हो.’

‘सर, हे सगळं झालंय, विचारून झालंय, सरांच्या अगदी मागं मागं फिरलोय मी. माहिती विचारत. पण नाही, काही तरी थातूरमातूर सांगतात, चिडतात. गडबडीत आहे असं दाखवतात. खरं सांगू, सर, I hate him now, we all really hate him. हे तुमच्याशी बोलण्याआधी मी सगळ्या घरच्यांशी बोललोय, हॉस्पिटलशीसुद्धा बोललोय. तुम्ही आलात आणि माझ्या वडलांना तपासलंत तर हॉस्पिटलची काहीच हरकत नाही. तुम्ही हो म्हणालात की लगेच मी डॉ. कवडयांशी बोलणार  आहे आणि सरळ सांगणारे की आम्ही डॉक्टर बदलत आहोत. ‘

लांब श्वास घेऊन इथे वाघमारे थांबला. माझ्या प्रतिक्रियेचा अंदाज घेत असावा. त्यानं आपली केस चांगली मांडली होती. त्यात त्याचा स्वतःचा एक तर्क होता, ज्याचा प्रतिवाद करणं मला अवघड जात होतं. त्यात भावनिक आवाहन होतं, ज्याला नाकारणं अशक्य होतं आणि त्याच्या सगळ्या बोलण्यातून, नजरेतून तो माझ्याविषयी केवढी तरी सद्भावना दाखवत होता. एक डॉक्टर म्हणून माझी कार्यक्षमता नावाजत होता. मी खरं तर तितकासा सीनिअर नसतानाही तो मला वारंवार मी सीनिअर असल्याची गौरवशाली जाणीव करून देत होता. माझ्याविषयी वारंवार आदर दाखवीत होता. इतक्या स्तुतीनं एखादा देवही प्रसन्न व्हायचा, तर माझी काय कथा! मी शांत राहिलो आणि माझा शांतपणा हा माझा होकार आहे असा सोयीस्कर अर्थ त्यानं घेतला. समोरच्या टेबलावर दोन्ही हात चौरसपणे ठेवत, त्यावर दाब देत तो उठला. ताठ उभं राहून त्यानं माझ्याकडं पाहिलं. त्याच्या नजरेत कृतज्ञता होती, अथांग कृतज्ञता. पुढे वाकून त्यानं माझा हात त्याच्या हातात घेतला, प्रेमभरानं तो दाबत म्हणाला, ‘Thank you, sir!  या सर, आज दुपारीच या तुम्ही. आम्ही सगळे वाटच पाहत असू तुमची तिकडे.’ तो निघाला तेव्हा त्याची चेहऱ्यावर त्याचं ते चिरपरिचित हास्य परतलेलं होतं.

अंगद हॉस्पिटल अगदीच छोटेखानी हॉस्पिटल होतं. पंधरा एक खाटा असाव्यात. मुख्य दरवाज्यापुढेच एक टेबल, त्याच्या आसपास दोन तीन प्लास्टिकच्या खुर्च्या. टेबलावर अस्ताव्यस्त पसरलेले केस पेपर, फाइली, एक बी.पी. अॅपरेटस. एक दोन इंजेक्शनच्या सुया. काही औषधाच्या बाटल्या. मागच्या बाजूला एक साधारण तरुण वयाची स्त्री. पांढरी साडी नेसलेली. त्या साडीच्या रंगावरूनच ओळखायचं की ती नर्स किवा आया (किंवा कदाचित दोन्हीही, गरजेप्रमाणे) आहे. तीच हॉस्पिटलची रिसेप्शनिस्ट असणार कारण मी जसा आत गेलो, तसं तिनं माझ्याकडे पाहत भुवया उंचावल्या, ‘कोण तुम्ही? कुणाला भेटायचंय?’ असे सगळे प्रश्न त्या उंचावलेल्या भुवईत सामावलेले होते.

‘मिस्टर वाघमारे कुठायत? त्यांना तपासायला आलोय मी.’ पुढे होत मी म्हणालो.

एकवार शोधक नजरेनं तिनं मला वरपासून खालपर्यंत न्याहाळलं, माझ्या हातातला स्टेथोस्कोप, अंगावरचे कपडे, माझा एकूण वावर पाहून तिनं मला ओळखलं.

‘डॉक्टर? तपासायचंय नाय का? वाघमारे, ते इकडं प्रायवेट तीन मधी आहेत. या इकडं माझ्या मागून.’ हातातली कुठल्या इंजेक्शनची बाटली तिथेच टेबलावर ठेवून ती पुढे झाली, वाघमारे ज्या खोलीत होते तिथपर्यंत मला घेऊन गेली. पूर्ण अंधारलेला पॅसेज. एखादा मनुष्य कसाबसा जाऊ शकेल इतपतच रुंद आणि त्याच्या आजूबाजूला खोल्या. प्रायवेट रूम्स. पॅसेजच्या शेवटच्या टोकाशी असलेली ती खोली. माझे डोळे अजून अंधाराला तेवढे सरावले नव्हते, म्हणून ती धडपणे दिसलीही नाही मला. पण सिस्टरनं ती अचूक हेरली, तिचा दरवाजा उघडला आणि मला जवळ जवळ आत ढकललं ‘वाघमारे -, हे तुमचे डॉक्टर आलेत’ अशा प्रस्तावनेसह.

खोलीत साधारण उजेड, साधारण अंधार असं मिश्रण होतं. एक ट्यूबलाईट होती भिंतीवर. तिच्या उजेडात आता मला दिसायला लागलं. खाटेवर वाघमारे पडलेले आणि त्यांचं अख्खं कुटुंब होतं त्या खोलीत. मला भेटून गेलेला त्यांचा मुलगा, ‘मेजर फार्मा’ वाला, त्याचा भाऊ, त्याची बायको आणि त्यांची आई. सगळे अगदी वाट पाहत असलेले. माझं मत घ्यायला, मी काय म्हणतो ते ऐकायला आतुर.

मी सगळ्या नातलगांशी बोललो. आजाराचा इतिहास विचारला. एकमेकांच्या पुढे होत होत सगळ्यांनी मिळून मला माहिती पुरवली. मला जमेल ती सगळी मदत करायला तत्पर असे ते सगळे. पेशंटला तपासायला लागलो, तशी सर्वांनी मला जागा करून दिली. बाजूची एक खिडकी उघडून प्रकाश येईल अशी योजना केली. पंख्याचा वेग वाढविला. अगदी सगळं सगळं केलं की मला सोय व्हावी. माझं काम सोपं व्हावं. मघाची ती सिस्टरही एव्हाना मागे येऊन उभी राहिली होती. हातात त्यांचे केस पेपर घेऊन.

‘सिस्टर, बी पी,’ असं मी म्हणायचा अवकाश की पळत जाऊन तिनं बी पी अॅपरेटस आणलं, त्याचा पट्टा पेशंटच्या दंडाला गुंडाळला सुद्धा.

‘सिस्टर, टॅार्च,’ असं मी म्हणायचा अवकाश की पळत जाऊन तिनं तो आणला आणि चालू करून माझ्या हातात दिला.

‘सिस्टर, हॅमर,’ असं मी म्हटलं मात्र पुन्हा एकदा पळापळ आणि हातात हॅमर हजर.

असं होत होत शेवटी एकदाची माझी तपासणी पूर्ण झाली. मी खोलीत बसलो, शांतपणे सगळा केस पेपर वाचला. आजवर झालेल्या तपासण्या पाहिल्या.

वाघमाऱ्यांच्या आजाराविषयी काही वेगळ्या शक्यता माझ्या डोळ्यासमोर आल्या होत्या. त्या दृष्टीने काही अजून तपासण्या कराव्यात असं मला वाटत होतं. मी माझ्या नोट्स सविस्तर लिहिल्या, माझी निरीक्षणं नोंदवली. नव्यानं ज्या तपासण्या कराव्यात असं मला वाटलं त्यांची यादी लिहिली. काही थोडी नवीन औषधे सुचविली. वयानं मी तसा तरुणच होतो, अगदी पानंच्या पानं भरून नोट्स लिहिताना अभिमान वाटावा असा नवथर. मनःपूत लिहीत गेलो. आपलं काम आपण मनापासून केल्याचं समाधान वाटेल इतकं लिहिलं.

मी सगळ्यांच्या मधोमध उभा. सगळे नातलग माझ्याभोवती गोळा झालेले. ती सिस्टरही हातात फाईल धरून आज्ञाधारकपणे उभी. आणखी एक कुणी आया पलीकडून मुद्दाम येऊन ऐकायला म्हणून उभी. आसपासच्या दुसऱ्या कुणा पेशंटचे आणखी कुणी नातलग असे सहजच डोकावत उभे. सगळेच जण जणू ऐकायला आतुर. मी सीनिअर झाल्याची जाणीव करून देणारा प्रसंग. मी सविस्तर बोललो, मला ज्या शक्यता वाटत होत्या त्या सांगितल्या, परिस्थिती थोडी गंभीर असली तरी हाताबाहेर गेलेली नाही हेही सांगितले.

‘मी ज्या काही टेस्ट्स सांगितल्या आहेत त्या आज होऊ देत, त्याचे रिपोर्ट उद्यापर्यंत येतील. मी येतोच आहे उद्या दुपारी पुन्हा भेटायला. मग बोलू या सविस्तर काय ते,’ मी म्हणालो. ‘मेजर फार्मा’चा वाघमारे, त्याचा भाऊ दोघेही पुढे झाले. त्यांनी मनापासून माझे आभार मानले, कृतज्ञतेनं माझ्याशी हस्तांदोलन केलं. ‘Thank you Sir, तुम्हा आलात, इतके कष्ट घेतलेत, आम्हाला हे एवढं समजावून सांगितलंत, खूप बरं वाटलं. काळजी मिटली असंच वाटतंय.’ अगदी बाहेरपर्यंत सोडायला येईतो त्यांचे हे कृतज्ञ संवाद चालूच होते. रस्त्यावरून परत निघालो तसं एक अवघड काम समाधानपूर्वक केल्याचं साफल्य माझ्या मनात दरवळत होतं.

दिवस उलटला. नेहमीची कामं, ओ.पी.डी. चे पेशंट नेहमीसारखेच चालू होते. दूर मनात कुठे एक अस्पष्ट उत्सुकता होती. वाघमारे आणि त्यांचा आजार यांची होती ती उत्सुकता. वाघमारे ही एक अचानक निर्माण झालेली रहस्यकथा होती. तिचा शेवट काय होतो याची अपार उत्सुकता माझ्या मनात दाटलेली.

दुपारची कामं आटोपली. ठरलेल्या वेळेला मी अंगद हॉस्पिटलमधे दाखल झालो. हॉस्पिटलचं बाहेरचं टेबल, त्यावरची कागदपत्रं कदाचित तीच, त्या मागे एक स्त्री, ती कदाचित वेगळी असावी. सरावानं मी पुढे झालो. प्रायवेट तीन च्या दिशेने त्या अंधारलेल्या बोळीत गेलो. अंधारातला तो दरवाजा आता मी अगदी सराईतपणे उघडला. आत वाघमारे होते. पेशंट वाघमारे. आणि त्यांची धर्मपत्नी. बाकी कुणीच नाहीत. आत एक शांतता. त्यांच्या पत्नीनं माझ्याकडे पाहिलं. पाहून न पाहिल्यासारखं आणि ती आपल्याच कामात गर्क राहिली. मी आल्याचं तिला दिसलंच नाही जणू. मी आजूबाजूला पाहिलं. तिथे तीच एक मिणमिणती ट्यूब होती, कालचीच पण आज आता जणू अंधार बाहेर टाकत असलेली. काहीच कळू नये, दिसू नये, जाणवू नये असा एक थंडपणा सगळ्या खोलीत भरून असलेला. मला एकदम उपऱ्यासारखं वाटलं. अर्थशून्य.

मागे वळून बघतो, तर ती बाहेरची स्त्री मागं मागं येत होती. ‘कुणाकडं आलाय जणू. कोण पेशंट हाय का जणू.’ असं विचारत.

‘मी डॉक्टर आहे. या वाघमारे पेशंटला तपासायला आलो होतो. काल आलो होतो ना. आज पुन्हा आलो होतो. सिस्टर कुठायत? त्यांचा पेपर कुठाय?’ मी विचारू लागलो.

‘आगं बया, तुमी त्ये डागदर हाय न्हव. शिस्टरला सांगत्ये, थांबा,’ असं म्हणत ती मागच्या मागं पळाली. तिच्या मागोमाग मीही बाहेर पडलो. अंधारातून उजेडात. पुन्हा एकदा त्याच टेबलापाशी. आता तिथे काहीच हालचाल नव्हती. कुणी पेशंट नव्हता. कुणी नातलग नव्हता. कागदांची एक मंद फडफड फक्त कानावर पडत होती, तीही अधूनमधून. अजिबात वाराच नव्हता ना त्यादिवशी.

किती तरी वेळ गेला. मंद मंद पावलं टाकत कालची ती स्त्री आली. तिला मात्र आता मी नक्की ओळखलं. मी हसलो. पण ती गंभीर होती. माझ्याकडे रोखून पाहत म्हणाली, ‘पेशंट नाय पाह्यला तरी चालेल म्हणून सांगितलंय. त्यांनी डॉक्टर नाय बदलला.’ असं म्हणून ती आल्या वाटेनं परत आतल्या अंधारात निघून गेली. कामात असणार बहुधा.

काही क्षण मी तिथे रेंगाळलो. याहून जास्त काही घडेल असं दिसेना. माझा नाईलाज होता. थोडा वेळ उगीच वाट पाहिल्यासारखं करून मी तिथून बाहेर पडलो. रस्त्यावर संध्याकाळची रहदारी आत्ता कुठं सुरु होत होती.

 

 

डॉ. संजीव मंगरुळकर

दूरभाष: ९४०५०१८८२०

गोची

गोची

मेधा माझ्या दवाखान्यात आली, तेव्हा थोडी बिचकतच आली. आधीचा काही परिचय नव्हता, कुणीसं माझं नाव सुचवलं म्हणून आली. सुमारे तिशीचं वय. सडपातळ बांधा. जीन्स आणि टी शर्ट असा साधारण आधुनिक वाटावा असा पेहेराव. गळ्यात मंगळसूत्र वगैरे नव्हतं, पण विवाहित होती. (हे मला अर्थात नंतरच समजलं, तिच्या बोलण्यातून) ती खोलीत आली तसा मंद असा एक सुवास सर्वत्र पसरला. वातावरण प्रसन्न झालं पण ती प्रसन्नता तिच्या चेहऱ्यावर नव्हती. तिच्या हालचालीत नव्हती. तिथे होता एक अवघडलेपणा. एक उदासीनता. अंगावरचा सुवास हा एक बाह्य उपचार असावा. कृत्रिम वातावरण निर्मितीचा प्रयत्न. निव्वळ एक सवय.

मेधा एकटीच होती. हातात एक पिशवी, त्यात काही फाइली. कागदपत्रं, नीटपणे लावलेली. तिच्यामागे मोठा वैद्यकीय इतिहास असणार, हे माझ्या चाणाक्ष नजरेने मी लगेचच हेरले. इतक्या तरुण वयात एवढा मोठा इतिहास आणि तो घेऊन अशी ही एकटीच?

‘सर, मी मेधा- मेधा पुराणिक. मी अमेरिकेत असते. माझा नवरा आणि मी दोघेही तिथेच असतो. गेले काही महिने, महिने काय, एखाद दुसरं वर्ष म्हणा ना, मला बरेच काही प्रॉब्लेम झालेत. तिकडे अमेरिकेत  माझ्या डॉक्टरांना वेळोवेळी दाखवलं, ते म्हणतील तशा तपासण्या केल्या, पण काही फरक पडेना. तिकडे कसे आम्ही दोघंच असतो, कुणी मदतीला नाही, कसलाच सपोर्ट नाही, म्हणून म्हटलं, इकडे इंडियात यावं, इथल्या डॉक्टरांना दाखवावं, त्यांचं मत घ्यावं. इकडे कसा, मोकळेपणा वाटतो, मोकळेपणानं बोलता येतं आणि मुख्य म्हणजे विश्वास वाटतो. शेवटी इथेच असतात ना आपली माणसं -‘

मी काही विचारण्याआधीच मेधानं असं लांबलचक प्रास्ताविक लावलं. हातातली पिशवी बाजूच्या खुर्चीवर ठेवून ती थोडीशी सैलावून खुर्चीत बसली. अवघड विषयाला एकदाचं तोंड फोडलं की एक प्रकारचा सैलपणा येतो, तसा तो तिला आला असावा.

‘मला असं सांग, नक्की काय काय प्रॉब्लेम्स आहे तुला? काय त्रास होतो?’ मी विचारलं.

‘हा उजवा खांदा दुखतो सर. खूपच दुखतो. पार मानेपासून हाताच्या बोटांपर्यंत दुखतो. इतका दुखतो की अशक्य होतं. कधीकधी जाम मुंग्या येतात, मग हा सगळा हात वरपासून बोटांपर्यंत बधीर होतो, जड होतो. नको नको वाटतं. सगळ्या अंगाला घाम फुटतो. काही सुचत नाही. इतकी अस्वस्थ होते ना मी, की एकेक वेळा वाटतं उपटून टाकावा हा हात म्हणजे तरी शांत वाटेल.’

उद्वेगानं मेधा बोलत होती. ती बोलत होती, मी ऐकत होतो. ऐकताना पाहतही होतो. तिचा उजवा खांदा, हात, हाताची बोटं- सगळं काही ठीकठाक दिसत होतो. बोलताना तिच्या हाताच्या हालचाली व्यवस्थित होत होत्या. कुठे खास काही वेदना नव्हत्या.

‘हा उजवा हात आणि खांदा दुखण्याखेरीज आणखी काही तक्रारी आहेत तुला?’ मी विचारलं.

‘नाही, सर, हे दुखणंच काय ते. पण तेच मुळी इतकं सिविअर आहे ना.’

‘आत्ता ह्या क्षणी पण आहेत का वेदना तुला?’ मी विचारलं.

‘ऑफ कोर्स. सर. इम्पॅासिबल दुखतंय. लुक. पहा ना –‘ असं म्हणून तिनं तिचा खांदा मला हलवून दाखवला. पुन्हा एकदा मी ते पाहिलं. खांद्याची हालचाल अगदी निर्दोष होती. सफाईदार होती. आता चेहरा मात्र थोडा वाकडा होता. वेदना दाखवण्यापुरताच वाकडा.

इतर काही तांत्रिक चौकशी करून नंतर मी मेधाची तपासणी केली. अपेक्षेप्रमाणे तो अगदी नॉर्मल होती. पूर्ण निर्दोष.

तपासणी झाली. मी माझ्या जागेवर परतलो. समोर मेधा. आशेनं माझ्याकडे पाहत असलेली.

‘जरा ते सगळे रिपोर्ट्स बघू.’

मेधानं तिची ती पोतडी उघडली. शिस्तीत लावलेले रिपोर्ट्स. पानंच्या पानं नुसता मजकूर लिहिलेला. एखादा कायद्र्शीर मसुदा वाटावा असा आणि त्याच्या खाली कुठे तरी बारीक अक्षरात मूळ रिपोर्ट. रिपोर्टची  ही खास अमेरिकन पद्धत. पूर्ण वाचून पाहिले तर ते सगळे रिपोर्ट नॉर्मल दिसत होते. पानामागून पानं मी वाचत गेलो. वाचताना बधिरता यावी इतके रिपोर्ट. वेळोवेळी केलेल्या रक्त तपासण्या. हाडांचे एक्स रे, सांध्यांचे एक्स रे, मानेचे एक्स रे. मग मानेचा स्कॅन. नर्व्हच्या तपासण्या. सर्व निर्दोष.

‘सर, आणखीही बरेच रिपोर्ट्स आहेत. पण तिकडे, They don’t give any reports to us. तशी पद्धत नाहीये तिकडे ना. सगळे रिपोर्ट्स डॉक्टरकडेच असतात. कशाबशा ह्या काही प्रती मिळवल्यात मी. ओळखीच्या इंडिअन डॉक्टरकडून.’

सगळे रिपोर्ट वरून खालून धुंडाळून झाले. अशा प्रकारच्या आजारासाठी आम्ही इथे ज्या ज्या म्हणून करू त्या सर्व तपासण्या झालेल्या दिसल्या. पण रोग निदान असे काही कुठे लिहिलेले दिसेना. आजाराच्या उपचाराची म्हणून एक दिशा असते, तीही दिसेना.

‘तिकडे त्यांनी काही निदान केलं असेल ना तुझ्या आजाराचं. काय झालंय काय तुला, त्यांच्या मते?’

‘नाही, तसं काही त्यांनी मला सांगितलेलं नाही. काही व्यायाम सांगितले होते सुरुवाती-सुरुवातीला. आता तेही काही फारसे नाहीत. आता एकच महत्त्वाचा सल्ला दिलाय, कम्प्यूटरचा की बोर्ड वापरायचा नाही. I must never use a computer key board, they say!’

‘पण हे कशासाठी? आणि किती दिवस?’ मला आश्चर्य वाटले. हा सल्ला कशासाठी दिला असावा, नक्की काय हेतू आहे या सल्ल्यामागे, हे समजेना.

‘म्हणून तर आलीय मी तुमच्याकडे सर, you see, I am basically a computer engineer and I am working as a computer programmer in a company there. आता हा म्हणजे मोठा विचित्रच प्रॉब्लेम होऊन बसलाय. डॉक्टरांचा हा सल्ला कंपनीवर बंधनकारक आहे. त्यांनी माझं कामच काढून घेतलंय, नुसतं बसवून ठेवलंय. रोज कंपनीत यायचं, दिवसच्या दिवस नुसतं बसून राहायचं. How boring, you know!’

‘अरे, बाप रे! किती दिवस चाललंय हे असं?’

‘झाले असतील ना सहा महिने. No work. Only attendance. नुसतं बसण्याचा पगारही मिळतोय मला. अगदी पूर्ण पगार.’

‘पण मग खांदा दुखतोय, त्याचं काय? थांबलाय का तो की दुखतोच आहे अजून?’

‘No, it’s just the same. मघाशी मी म्हटलं ना, जाम दुखतोच आहे अजून. डॉक्टरांना सांगून कंटाळले मी. त्यांचं म्हणणं तेच. Just stop using a key board and wait. Wait. दिवसच्या दिवस काम न करता बसणं. It’s a torture, you know. A horrible torture. सगळा दिवस नुसता खायला उठतो. हताश वाटतं. आपण निरुपयोगी आहोत, कुचकामी आहोत असं वाटतं. आसपासचे सगळे कलीग्ज कामात. मी ही अशी रिकामी. त्यांची तिकडे प्रगती होतेय.  And I am getting rusted, doing nothing.’

ती बोलत राहिली आणि तसं या प्रकाराचं गांभीर्य मला स्पष्टपणे समजू लागलं.

‘खरं सांगू सर, मी अगदी सुरवातीला USA ला गेले ना तेव्हा एकच aim होतं माझ्यासमोर. पैसा मिळवायचा होता भरपूर आणि एक attraction होतं, अमेरिकन life style चं. वाटायचं, एकदा पैसा मिळाला की सगळे प्रश्न सुटतील. I learnt a lesson sir, learnt it bad way. Now I know, पैसा म्हणजे काही सर्वस्व नाही. काहीच नाही. तुम्ही पैसे मिळवता याला महत्त्व असेलही, पण त्यापेक्षा जास्त महत्त्वाचं आहे तो तुम्ही कसा मिळवता याला. It’s a process of earning money that matters. The work satisfaction. Your self respect. It’s these things that matter.’

मेधा काही क्षण शांत झाली. हातातल्या पर्समधून एक छोटा टिशू काढून तिनं चेहऱ्यावर फिरवला. अभावितपणे घड्याळाकडे पाहिलं. तिनं गरजेपेक्षा जास्त वेळ घेतला की काय अशी अपराधी भावना त्यामागे असावी. पण मला घाई नव्हती. मेधाची केस वेगळी होती. Interesting होती. अशा केसेससाठी वेळच वेळ असतो माझ्याकडे.

‘असं पहा, मी तुझी तपासणी केली आहे. त्यात मला कुठलाही शारीरिक आजार दिसत नाही. तिकडे केलेले रिपोर्ट, तुझ्या मते जरी ते अर्धवट असले, तरी मला निदानासाठी पुरेसे वाटतात. त्यातही मला कुठे शारीरिक आजाराचा लवलेश दिसत नाही. अगदी ह्या क्षणीसुद्धा तू तुझा हात खूप दुखतोय असा दावा करतेस, पण तुझ्या त्या हाताच्या एकूण हालचाली, त्यातली सहजता – कुठेच खास वेदना दिसत नाही मला. माझ्या मते तुझा हा संपूर्ण प्रॉब्लेम मानसिक आहे. शारीरिक नव्हे.’

इतकं बोलून मी थांबलो. जाणीवपूर्वक थांबलो. मी केलेलं हे निदान पचवायला अवघड आहे हे मला माहीत होतं. तिला विरोधासाठी वेळ मिळावा म्हणून मी थांबलो.

‘हे असं कसं शक्य आहे? इतकं तीव्र दुखणं आणि ते मानसिक कसं असेल?’,

‘म्हणजे मी हे सगळं मुद्दाम करतीये, असं का म्हणायचंय तुम्हाला?’  असा कुठला तरी प्रतिवाद मला अपेक्षित होता. एखाद्या गंभीर आजाराचं निदान लोक पचवू शकतात. समजू शकतात. पण आपल्याला काही शारीरिक आजार झालेला नाही, आपण निरोगी आहोत ही कल्पना पचवायला मात्र जड जाते, असा माझा आजवरचा अनुभव. त्यामुळे मी अगदी तयारीत होतो, तिचा विरोध झेलायला. त्यावर प्रतिवाद करायला. पण तसं काहीच घडलं नाही. मान खाली घालून ती अगदी शांत बसून राहिली. पूर्ण निश्चल.

काही क्षण शांततेत गेले. तिनं मान वर केली, थेट माझ्याकडे पाहत विचारलं, ‘इलाज काय पण मग याच्यावर? What do I do next? माझ्या डॉक्टरांचा सल्ला ते बदलणार नाहीत. त्यांना तो बदलायला लावीन अशी कुवत माझ्यात नाही. माझा त्यांच्याशी तेवढा संपर्क नाही. it’s so difficult to see a doctor there. Takes so much of time and money. And trying to communicate something as difficult as that. छे! अशक्य आहे हे सगळं,’ एवढ्या बोलण्याचासुद्धा जणू तिला त्रास झाला. पुन्हा शांतता. मला तिचा उद्वेग दिसत होता. वेगानं चाललेला तिचा श्वास तो दाखवत होता. मीही काही क्षण तसेच जाऊ दिले. यात इतकं अवघड ते काय आहे हे मला समजत नव्हतं.

‘You see, मला समजत नाही, तू एवढी उतावीळ का होतेस? बिन कामाचा पगार तर मिळतोय ना तुला. किती दिवस ठेवतील ते तुला अशी? परवडणारे का त्यांना तरी?’, मी तिला समजावत म्हणालो.

‘नाही, सर, त्यांची भीती वेगळीच आहे. मला काढलं तर मी नुकसान भरपाईसाठी दावा लावीन अशी भीती वाटते त्यांना. त्यांच्या कामामुळे मला हा आजार झाला असा दावा मी केला तर? ही भीती आहे त्यांच्या मनात. हा दावा फार महाग पडतो तिकडे. त्यापेक्षा मला असं पाळलेलं परवडेल त्यांना. ते माझ्या थकण्याची वाट पाहतायत. मीच कंटाळावं आणि जॉब सोडवा, अशी इच्छा असावी त्यांची.’

‘हात्तिच्या, मग एवढी वाट तरी कशाची पाहतेस? दे की सोडून हा जॉब. हो मोकळी आणि शोध नवीन जॉब!’

‘ते तरी कुठे सोपं आहे सर. ते तर आणखीनच कठीण आहे. आता ही माझी मेडिकल हिस्टरी, आधीच्या जॉब वरचा हा प्रॉब्लेम, सगळं उघड असतं हो तिकडे. Where do I hide it all? कोण देईल मला जॉब तिकडे?’

अच्छा, काय अडाणी मी तरी, तिची खरी अडचण आता कुठे मला थोडी थोडी कळायला लागली होती. म्हणजे, हा जॉब करावा तर हे असे हाल आणि तरी तो सोडायची सोय नाही कारण पूर्ण पारदर्शकता. ते तिला काढणार नाहीत आणि ती त्यांना सोडू शकत नाही – ही अशी गोची होऊन बसली होती तर. आणि हे सगळं एखाद्या शारीरिक आजाराशी निगडीत असतं, तरी ठीक होतं. त्याला त्याचा एक अंत तरी असता, तो बरा होण्याची काही तरी कालबद्ध शक्यता असती. हा म्हणजे एक कालातीत खेळच होणार जणू. एका नसलेल्या आजाराची सांगता कशी व्हायची आणि त्यातून तो मला वाटत होता तसा हा जर मानसिक आजार असेल, तर अशा वातावरणात तो आणखी खराबच होणार. तिला आज खरं तर गरज होती एका सक्षम मानसिक आधाराची. तिला समजून घेईल असं कुणीतरी तिथं असायला हवं होतं. वेळोवेळी तिला प्रोत्साहन देईल अशा कुणाची तरी गरज होती. कशी भागावी ही गरज? आर्थिक वैभवाच्या जणू शिखरावर असलेला हा देश, व्यक्तिस्वातंत्र्याचा घोष उच्चरवाने जगात करणारा हा देश. विज्ञानाची कठोर आस बाळगणारा हा देश, त्यांच्या वैद्यकीय व्यवस्थेत ही लवचिकता कुठून येणार?

एक तज्ज्ञ डॉक्टर म्हणून मी टेबलाच्या एका बाजूला बसलेलो आणि समोर मेधा. माझा सल्ला ऐकायला उत्सुक. काय सल्ला देऊ शकत होतो मी तिला?  काय उत्तर असणार होते माझ्याजवळ. असं थोडंच सांगू शकत होतो, बाई गं, तू आजारी आहेस हे मान्य आहे, पण खरं आजार आहे तो या व्यवस्थेत. ही व्यवस्था, जिला बळकट करण्यात आपण सारेच सहभागी आहोत, जी अभेद्य आहे आणि ती तशी आहे याचा आम्हाला अभिमान आहे. आज अमेरिका प्रगत आहे असं आपण म्हणतो कारण तिची ही व्यवस्था बळकट आहे, म्हणून  तिचाच तर त्यांना अभिमान आहे. तिचाच आपण सर्वांना हेवा वाटतो. ती कोण बदलणार?  खरं तर ही शिकण्याची वेळ होती माझ्यासाठीच. आपणा सर्वांसाठीच.

आणि खरं सांगू? आमची, आमच्या या देशाची एकूण व्यवस्था इतकी बळकट नाही याचा मला तेव्हा प्रथम अभिमान वाटला. वेळ आली तर आम्ही या व्यवस्थेच्याही हातावर तुरे ठेवू शकतो, हे चांगलेच आहे नाही का?

डॉ. संजीव मंगरुळकर

दूरभाष: ९४०५०१८८२०.

मुलाखत

मुलाखत

मुख्य इमारतीचॆ बांधकाम चालू होते. त्या इमारतीच्या बाहेर दुसरी एक तात्पुरती शेडवजा किरकोळ बांधकाम केलेली छोटी एक मजली जागा होती. बाहेरच्या बाजूला साधारण ऐसपैस वाटावा इतपत मोठा व्हरांडा होता, तीनही बाजूंनी खुला असलेला, हवेशीर. सगळ्या डॉक्टर मंडळींच्या मुलाखती तिथे होणार होत्या. मुलाखतीची मला सांगितलेली वेळ सकाळी नऊची होती आणि आत्ता सकाळचा नऊ-सव्वा नऊचा सुमार असावा. पण तरीही मी तिथे पोचलो तेव्हा तिथे पोचणारा बहुतेक पहिलाच इच्छुक डॉक्टर असणार. माझ्याशिवाय इतर कुणीच तिथे आलेले दिसत नव्हते. नाही म्हणायला, सफाई करणारी एक स्त्री इकडे-तिकडे करत होती. बसायच्या सगळ्या खुर्च्यांवर ती हलक्या हाताने फडके मारत होती. जमिनीवरही तिने नुकताच पोछा मारला असावा. त्याची एक प्रकारची ओल तिथे जाणवत होती. ओळीने मांडून ठेवलेल्या पंधरा एक खुर्च्या, बाजूला एक छोटे स्टूल, त्यावर एक पाण्याचा जग ठेवलेला. आम्हा मुलाखतकारांसाठी हीच वेटिंग रूम असणार, हे मी ताडले. थोडासा बिचकतच पुढे झालो. त्यातल्याच एका खुर्चीच्या दिशेने जात राहिलो. बाईशी बोलावे की न बोलावे, बोलावे तर काय बोलावे आणि कुठल्या भाषेतून? आणि ती थोडीच कुणी जाणकार इसम असणार? इथे काही डॉक्टरांच्या मुलाखती होणार आहेत, त्यातून या नव्या हॉस्पिटलचे नवे डॉक्टर नेमले जाणार आहेत, इतके सगळे थोडेच तिला माहित असणार? काय उपयोग आहे तिला काही विचारून? काही गरज नाही तिच्याशी काही बोलण्याची, तिला काही विचारण्याची. बाहेरच्या सुरक्षा कामगाराने ज्याअर्थी इथे जायला सांगितले आहे, ज्याअर्थी इथे पंधरा खुर्च्या आहेत, ज्याअर्थी इथे ही स्वच्छता चालू आहे आणि मुख्य म्हणजे ज्याअर्थी इथे दुसरी कुठलीच पूर्ण बांधलेली इमारत किंवा खोली नाही त्याअर्थी आमच्या मुलाखती इथेच होणार हे अगदी सूर्य-प्रकाशाइतके स्पष्ट असताना हिला विचारण्याची गरजच काय? असा विचार करत मी लटक्या आत्मविश्वासाने पुढे झालो. सरळ एका खुर्चीवर बसलो. बाईने काहीच प्रतिक्रिया दिली नाही, माझ्याकडे पाहिले नाही. आपले काम निर्विकारपणे चालू ठेवले. याचा अर्थ, माझे तिथे येणे, तिथे बसणे तिला मान्य असणार, म्हणजे मुलाखती इथेच होणार. वाः! काय अंदाज आहे! काय तर्कशास्त्र आहे! एक अचूक रोग निदान केल्याचा आनंद मला झाला.

काही न बोलता मी खुर्चीत बसून राहिलो. बांधकाम जवळजवळ पूर्ण झालेली अशी नवीन हॉस्पिटलची इमारत समोरच होती. ती न्याहाळत बसलो. सहा-सात मजली तरी बांधकाम असावे. बाहेरून गिलाव्याचे काम चालू होते. मजल्या-मजल्यांवर कामगारांची तुरळक वर्दळ सुरु झालेली होती. डोक्यावर चकचकीत शिरस्त्राणे घातलेले कामगार आत येऊ लागले होते. त्यांच्या बाजूबाजूने कामावरल्या बायका, कुणाची बारकी पोरे त्यांच्या कडेवर तर कुणाची पोरे त्यांच्या मागेमागे धावत पळताहेत. सगळे एखाद्या अदृश्य दोरीने जणू खेचल्यासारखे त्या इमारतीकडे चाललेले. बाहेरच्या या गडबडीच्या तुलनेत मी बसलो होतो त्या जागेवरचा थंडपणा अगदी अंगात भिनावा इतका ताकदवान होता. पुढे येऊ घातलेल्या मुलाखतीचा ताण जर नसता, तर तिथेच ताणून झोप येईल असा तलम थंडावा होता तिथे. पण हे सगळं फक्त काही मिनिटेच टिकलं असणार. अचानक तिथली वर्दळ वाढू लागली. कचेरीतील कारकून वाटावेत असे दोघे जण कुणी तिथे आले. थेट आतल्या खोलीत जाऊन त्यांनी एक फाईल मिळवली. त्यातली पानं चाळत गंभीर चेहऱ्यानं ते एकमेकात बोलू लागले.

‘गंगूबाई, जगमध्ये पाणी भरलं का?’

‘गंगूबाई, तो पंखा चालू करा आधी.’  एकामागून एक आदेश देत त्यांनी चांगली वातावरण निर्मिती केली.

इतके होईतो त्यांची नजर माझ्यावर पडली. माझ्याकडे बघत, जवळ येत त्यांनी चौकशी केली, ‘गुड मॉर्निंग सर, आपलं नाव?’

मी सांगितलं. पुन्हा एकदा फाईलमधे डोके घालून त्यांनी खातरजमा केली.

‘मेडिसिन ङिपार्टमेंटसाठी अर्ज आहे ना तुमचा?’

मी मान हलवून होकार दिला.

‘बसा सर. ते काये, एक दोघा विश्वस्तांना थोडा उशीर होणारेय, तेव्हा सगळं काम थोड्या उशिरानेच सुरु होणार. तुम्ही बसा, आता होईलच इतक्यात चालू.’ त्यांनी मला दिलासा दिला.

मीही थोडा सैलावलो. हक्कानं खुर्चीवरच जरा पसरून बसलो.

आता घटना वेगाने घडू लागल्या. गळ्यात टाय अडकविलेले कुणी दोघे इंग्रजी संवाद करत लगबगीने आत आले. माझ्याकडे पूर्ण दुर्लक्ष करीत पलीकडच्या दोन खुर्च्यांवर बसले. त्यांची आपसात अखंड बडबड चालू होती. ते इथल्या वातावरणात सरावलेले असणार. आपलीच निवड होणार याचा आत्मविश्वास त्यांच्या प्रत्येक कृतीतून दिसत होता. एक दोन वेळा त्यांनी त्या कारकुनाशी संवाद केले.

‘लेट ना? आजही, नेहमीप्रमाणे? झंवरसाहेबांमुळे असणार. साहेब बिझी. सक्काळी सक्काळी सुद्धा!’

असे म्हणत त्यांनी एकमेकाकडे पाहत डोळे मिचकावले. हसल्या न हसल्यासारखे करत कारकून मात्र आपल्या कामात राहिला.

एव्हाना आणखीही बरेच डॉक्टर आलेले होते. बरेचसे वयाने माझ्यापेक्षा मोठे असणार. माझ्या ओळखीचे कुणी फारसे दिसत नव्हते. ते बहुतेक एकमेकांना ओळखत असणार. एकमेकांशी हस्तांदोलन करीत, कधी एकमेकांच्या पाठीवर थापा टाकत तर कधी एकमेकांना टाळ्या देत त्यांच्या गप्पा सुरु झाल्या.

‘काय राव, इथेही तुम्ही आहातच का? एखादं तरी हॉस्पिटल सोडा ना आमच्यासाठी? जिकडे पहावं तिकडे तुमच्याच नावाच्या पाट्या. आमच्या सारख्यांची परिस्थिती अवघड करून सोडता राव तुम्ही मंडळी म्हणजे!’

‘पण तुम्ही त्या डायमंड हॉस्पिटलला असता ना. मग तिथली ओ. पी. डी. शिवाय छोट्या छोट्या हॉस्पिटलमधल्या अॅडमिशन आणि मग संध्याकाळी प्रायव्हेट मधे. ग्रेट. बरं जमतं तुम्हाला इतकं सगळं.’

‘नवीन हॉस्पिटल होतंय. इतकं मोठं हॉस्पिटल एकदम नव्यानं सुरु होणार. जरा वेगळा अनुभव. म्हटलं भेटून तर घेऊ. फार कंजूष आहेत म्हणे हे लोक. शिवाय कास्ट, रीजन असल्या भानगडी पण फार आहेत म्हणे. पण मी म्हणतो, कुठे नाही हो हे? सगळेच बघतात आपापल्या लोकांकडे. आपलेच लोक दळभद्री. जमेल तसे पाय ओढणार आपल्याच लोकांचे. बुद्धिजीवी ना. हुशार माणसं आपण.’

मी ऐकत होतो. इतक्या मोठमोठ्या लोकांबरोबर आपला काय पाड लागणार. कोण घेईल आपल्याला इथे. दोन वर्ष सुद्धा नाही झालेली प्रॅक्टीस चालू केल्याला. ना कुठली ओळख. ना देख. नाही म्हणायला, कुणा एका राठी नामक विश्वस्ताची अगदी दूरची ओळख काढली होती, पण हे राठी कोण, कुठले हेही मी पाहिले नव्हते. समोर आले तर एकमेकांना ओळखण्याचीसुद्धा पंचाईत. पण अशा ठिकाणी जाताना अगदीच बेवारस वाटू नये म्हणून म्हणायची असली ती ओळख, लज्जारक्षणार्थच केवळ.

मी शून्यात बघत होतो. तर मागून पाठीवर थाप आली.

‘वाटलंच मला, तू इथे असणार म्हणून. मागच्या त्या पी टी हॉस्पिटलमधल्या मुलाखतीनंतर आजच भेट, नाही का?’

मागे बघतो, तर आमोद. माझा मित्र, एक थोर सर्जन. पहिल्या वाक्यातच त्याने माझ्या जखमेवरची खपली काढली. नको तिथे नको त्या आठवणी काढण्यात हा महा-पटाईत. पी टी हॉस्पिटलच्या आघाडीवर पराभूत झालेले आम्ही दोघेही योद्धे, पण त्याची ही आठवण इथे अशी चारचौघात आणि तेही अशा उच्चभ्रू चारचौघात काढण्याची काय गरज होती?

मी काही बोलणार तोच आमोद एकदम शांत झाला, गंभीर चेहेऱ्याने समोर पाहत राहिला. कोपराने त्याने मला एक सणसणीत झटका दिल्याचा भास मला झाला. झटका असा जोरदार होता की मी ताडकन उभाच राहिलो. त्यासरशी माझ्या अगदी कानाला लागत आमोद पुटपुटला, ‘समोर बघ, लेका, झंवर शेट आलेत. बघ. बघ. आणि नीट उभा राहा ताठ.’

कसाबसा हेलपाटत मी उभा राहिलो. अंगावर कडक परीट घडीचा झब्बा, तसेच शुभ्र धोतर, गोल चेहेरा आणि त्यावर नजाकतीने चढवलेली चष्म्याची फ्रेम, सोन्याच्या काड्यांची. गळ्यात सोन्याची माळ. बोटांवर  हिऱ्यांच्या अंगठ्या. मी माझा तोल सावरण्याच्या तारांबळीत होतो आणि तोच ही गडबड इतकी झाली की त्या अंगठ्या किती होत्या ते मात्र मी मोजू शकलो नाही. त्यातल्याच एका अंगठीशी नाजूकपणे खेळत झंवर शेट आले. ते आले तर तिथल्या हवेचा नूरच पालटला. मागे पुढे धावणारे दोन हुजरे. त्यामागे आणखी दुय्यम हुजरे. असे ते झंवर शेट आले. कसे आले, कुटून आले तेही कळू नये, असे ते आले. अवतरलेच चक्क. त्यांचा चालण्याला योग्य इतकाच वेग होता. चेहऱ्यावर योग्य इतकेच स्मित होते. आम्हा सर्व उपस्थित डॉक्टरांकडे योग्य इतकेच दुर्लक्ष करीत ते पुढे पुढे चालत होते. आले ते थेट आतल्या खोलीच्या दरवाजापाशीच पोचले. कुणी तरी वेळीच तो दरवाजा त्यांच्यासाठी उघडून धरला, यंत्रवत् तत्परतेनं. शेट आत गेले. दरवाजा पुन्हा बंद झाला आणि वातावरणातला ताणही सैल झाला. अगदी पहिल्याइतका नाही, तरी बराच मोकळेपणा आला. मंद मंद आवाजात बातचीत सुरु झाली, कुठे कुठे दबलेले हसू ऐकू येऊ लागले.

‘झंवर शेट म्हणजे इथले मुख्य विश्वस्त, डोनर अर्थात सर्वेसर्वा आहेत, माहित्ये ना?’ इति आमोद.

‘माहित्ये रे,’ मी म्हणालो, इतक्यात इतरही बरीच मंडळी लगबगीने आत येताना दिसली. पुन्हा एकदा तोच झपाटा. तोच वेग आणि तेच सार्वत्रिक दुर्लक्ष आणि मग दरवाजाची उघडमीट. हे इतर विश्वस्त असावेत. हे मी चाणाक्षपणे ओळखले. एव्हाना सर्व स्थिरस्थावर होते असे वाटणार तोच डॉ. अगरवाल आले. त्यांचा वेग मात्र तुलनेने खूपच कमी होता. अंगावर पाश्चात्य पद्धतीचे कपडे. चेहऱ्यावर सुशिक्षित हसू. एकूण  हालचालीमध्ये लक्षवेधक सफाई. डॉ. अगरवाल म्हणजे अगदी आघाडीचे फ़िजिशिअन. त्यांच्या नावाचा दबदबा शहरभर असलेला. कित्येक हॉस्पिटलमध्ये यांचे पेशंट असत. त्या प्रत्येक हॉस्पिटलमध्येही कित्येक पेशंट यांचेच असत. डॉ. अगरवाल आले, तसे आमच्यातले कित्येक डॉक्टर पुढे झाले. डॉक्टरांशी बोलण्यासाठी, त्यांच्याशी हात मिळविण्यासाठी एक प्रकारची चढाओढच जणू सुरु झाली. डॉक्टरांनीही कुणाला नाराज केले नाही. कित्येकांच्या हातात हात देत, कित्येकांवर त्यांच्या खास स्मिताची मोहिनी टाकत ते संथपणे पुढे पुढे आले. ‘हॅलो, एव्हरी बडी’, असे म्हणत त्यांनी आपली मान दिमाखदार प्रकारे डोलावली. आतल्या खोलीचा दरवाजा त्यांनी आपल्या हाताने उघडला आणि ते खोलीत अदृश्य झाले.

‘डॉ. अगरवालना ओळखतोस की नाही? तेच तुला पारखणार आहेत माहित्ये ना? काही ओळख बिळख काढलीस की नाही?’ आमोदचे भेदक प्रश्न सुरु झाले. उगीचच शरमल्यासारखे वाटून मी दुर्लक्ष करीत राहिलो.

‘तुझं काही खरं नाही गड्या. हे बाकीचे सगळे बघ, कसे जानपछानवाले आहेत. बघ, कसे पुढे पुढे करतायत. ते चालले बघ तुझ्या पुढे, पुढे’ आमोद काही सोडेचना.

‘अरे, तू तुझं पहा ना, माझ्या का मागे लागतोस,’ म्हणत मी त्याला फटकारणार तोच पुकारा झाला- ‘डॉ. ठिगळे –‘ कुणा डॉ. ठिगळ्यांना मुलाखतीचे निमंत्रण मिळाले. डॉ. ठिगळे हसत हसत दरवाजा उघडून आत गेले आणि मग एका मागून एक नावांचा पुकारा होऊ लागला.

डॉ. दामले, डॉ इनामदार –

प्रत्येक पुकाऱ्यासरशी कुणी तरी उठे, आत जाई आणि थोड्याच वेळात हसत हसत जणू यशस्वी होऊन बाहेर पडे.

बाहेरची गर्दी कमी कमी होत चालली तसा माझ्यावरचा ताण वाढत चालला. एखाद्या परीक्षेला चालल्यासारखे मला वाटू लागलेले. किती वेळ हा खेळ चालणार असा विचार मनात आला. तोच माझ्या नावाचा पुकारा झाला. तो झाला तेव्हा मी भानावरच नव्हतो जणू. आमोदनं कोपरानं पुन्हा एकदा ढोसलं तेव्हा कुठं मी अचानक भानावर आलो. माझी बॅग कशीबशी उचलली, तो प्रख्यात दरवाजा उघडला आणि आतल्या खोलीत पाऊल टाकले.

बाहेरून वाटले, त्यापेक्षा खोली बरीच मोठी होती. एक लंबगोल टेबल आणि त्याभोवती खुर्च्या अशी मांडणी. टेबलाच्या एका टोकाशी एक खुर्ची होती. ती रिकामी होती. त्याअर्थी ती उमेदवारासाठी असणार. मी तिथे उभा राहिलो. वाट पाहत. कुणी तरी ‘बसा’ असे म्हणेल अशा अपेक्षेत. खोलीभर शांतता पसरलेली. मगाशी गंगूबाईंनी चालू केलेल्या पंख्याचा काय तो आवाज होता. मंद लयीतला. खर्जातला.

‘बसा, ना बसा, तुम्ही.’ कुणी तरी बहुधा मलाच म्हटले. कुठून आवाज आला, कुणासाठी आला हे कळायच्यासुद्धा आत मी खुर्चीवर बसलो. खोलीत उभा असा मी एकटाच असल्याने ते मलाच उद्देशून असणार असा तर्क मी केला असावा. पण हा विचारही माझ्या मनात नंतर आला. नंतर म्हणजे अगदी नंतर, मुलाखत पूर्ण झाल्यावर मी जेव्हा त्या सगळ्या प्रसंगाची उजळणी माझ्या मनाशी केली तेव्हा आला. त्यावेळी मी फक्त बसलो.

संपूर्ण अपरिचित असे दहा पंधरा चेहरे आपल्यासमोर. आपल्याकडे पाहत असलेले. न्याहाळत असलेले. त्या नजरा इतक्या टोकदार की जणू तलवारीच आत आत खोलवर खुपसलेल्या. त्यातले कुणी दबलेल्या आवाजात आपसात बोलताहेत. कुणी कुठल्याशा फाईलमधे डोके खुपसून निवांत. तर कुणाची नजर पार आढ्याकडे किंवा आढ्याच्याही पार पल्याड अंतराळाकडे लागलेली. मी सगळ्यांकडे पाहत होतो. यात कुणी राठी असतील का, असले तर मदतीला धावतील का असा विचार करीत.

‘हा, तर तू काय फ़िजिशिअन आहेस वाटतं.’ कुणी तरी म्हटलं.

मी भानावर आलो. पाहिलं तर डॉ अगरवाल बोलत होते आणि हे नक्कीच मला उद्देशून होतं.

‘हो सर.’

पुन्हा एकदा फायलींचा, कागदांचा फडफडाट. खुर्च्यांमध्ये काही चाळवाचाळव. सगळ्या सदस्यांनी बहुधा फायलीतले माझ्या नावाचे पान काढले असावे.

‘एम. डी. कधी झालास तू?’

‘दोन वर्ष झाली सर.’

‘आणि करतोस काय सध्या?’

‘प्रायव्हेट प्रॅक्टीस करतोय, सर’.

‘इतर काही हॉस्पिटल अॅटॅचमेंट्स् वगैरे?’

अशी काही जुजबी प्रश्नोत्तरे सुरु झाली तोच कुणी तरी जणू शोध लावला,

‘यांना एम. डी त गोल्ड मेडल आहे वाटतं’

मीही एकदमच भानावर आलो. खरंच की, हे मी जणू विसरलोच होतो की काय. बरं झालं कुणी तरी हे लक्षात आणून देतंय. हे राठीच तर नव्हेत? मी इकडे तिकडे पाहू लागलो. आवाज कुठून आला होता ते कळेना. पण तेव्हढ्यात डॉ. अगरवाल पुन्हा बोलू लागले.

‘Yes, I have noted that. तो मघाचा candidate कोण, तो. दामले का कोण, त्यालाही गोल्ड मेडलच होतं. हल्ली म्हणजे असं झालंय ना की बघावं त्याला मेडल मिळतं की काय कोण जाणे’ अगरवाल असं म्हणाले. हे म्हणताना त्यांनी त्यांच्या खास शैलीत डोळे मिचकावले. शेजारच्या खुर्चीवर जे कोण बसले होते त्यांच्या मांडीवर जोरदार आणि प्रेमळ थाप टाकली आणि जोरजोरात हसत त्यांनी माझ्यावर नजर टाकली. त्यांच्या चेहऱ्यावर मिश्किल हसू आणि मी जणू जन्मजात बधीर. प्रत्युत्तर द्यायला पूर्ण असमर्थ. एकूण परिस्थिती तंग झाल्यासारखी वाटली. पण अगरवालांना हसू आवरेना. आपल्या विनोदावर ते प्रचंड खुश होते. कसेबसे हसू आवरत ते माझ्याकडे पाहत थांबले, रुमालाने आपले हसरे डोळे त्यांनी पुसले आणि सहानुभूतीने माझ्याकडे पाहत ते म्हणाले, ‘Oh, I hope you know it, I never meant to hurt you. I was just joking.’

काही सेकंद गेले असतील नसतील, आसपास शांतता होती. वरच्या पंख्याचा एक मात्र आवाज होता आणि तो आता मला घणाघातासारखा वाटत होता. आसपासच्या वातावरणात एक प्रकारचा ताण होता असे मला वाटत होते. तो तसा नसावा अशी माझी इच्छा होती. पण यावर मी काय करू शकत होतो. डॉक्टरांच्या विनोदावर मीही जुजबी हसल्यासारखे केले आणि दुसरीकडे पाहत राहिलो.

‘डॉक्टर, आम्हाला एक सांगा, तुमच्या नावानं किती खाटा ठेवायच्या आम्ही या हॉस्पिटलात?’ हा प्रश्न कुणा वेगळ्याच ठिकाणाहून आला होता. प्रश्नाचा रोख मला समजेना.

‘किती खाटा? म्हणजे? सॉरी, मी समजलो नाही.’ मी तिकडे पाहत म्हणालो.

‘डॉक्टर, आपलं हॉस्पिटल नव्यानं सुरु होणार. ते चालायचं तर हॉस्पिटलला पैसा लागणार. कुठून यायचा हो हा पैसा. आपल्या खाटा भरतील तर येतील पैसे ना. म्हणून म्हणतो किती खाटा टाकायच्या तुमच्या नावावर. तेवढ्या भरवायची जबाबदारी तरी तुम्ही घ्यायला पाहिजे ना?’

अरे बाप रे, हा प्रश्नच मला पूर्ण नवीन होता. हॉस्पिटलच्या बेड भरण्याची जबाबदारी डॉक्टरने घ्यायची? छे, हे अशक्य होते. एक तर माझाच व्यवसाय नवीन. पेशंटच्या शोधात फिरणारा मी. ते मला मिळावेत म्हणून हॉस्पिटल हवे तर हॉस्पिटलच मला पेशंट मागते. मला हा विरोधाभास वाटला, विनोद वाटला. पुन्हा हसून वेळ मारून न्यावी म्हणून मी केविलवाणे हसू लागलो. पण ही हसण्याची गोष्ट नसावी. गंभीर असावी.

“हॉस्पिटलमध्ये खाटा किती भरवेन हे मी कसे सांगू? मी एवढी खात्री नक्की देतो की मी माझ्याकडे येतील त्या पेशंटना जास्तीत जास्त चांगले उपचार करीन, चांगली सेवा देईन. याचा फायदा होऊन हॉस्पिटलमधल्या खाटा भरतील.’

माझ्या मते माझा तर्क सुसंगत होता. मुख्यतः नैतिक होता. त्याचा प्रतिवाद करणे शक्य होणार नव्हते.

‘डॉक्टर, तुम्ही काय आणि कशी सेवा देता, याच्याशी हॉस्पिटलला काय घेणे आहे? तो विचार पेशंट करतील. आम्हाला फक्त आकडा हवा, किती खाटा ठेवायच्या तुमच्या नावानं? बोला, आकडा सांगा, मग करू विचार.’

हा प्रश्न अखेरचा होता. आकडा सांगितल्याशिवाय मुलाखत पुढे सरकणार नव्हती आणि असा काही आकडा देणं माझ्या ताकदी बाहेरचं होतं आणि शिवाय ते मला खूप अनैतिक आणि हीन वाटत होतं.

मी शांत बसलो. या पलीकडे काही बोलणं मला शक्य नव्हतं आणि या पलीकडे विचारण्याजोगा प्रश्नही त्यांच्याकडे नव्हता बहुतेक. कारण मग सगळेच शांत बसलेले. माझ्या ओळखीचे म्हणावे असे कुणीच राठी नव्हते बहुधा त्यांच्यात.

पुन्हा एकदा असह्य शांतता सर्वत्र पसरली. तोच तो पंख्याचा निर्विकार आवाज. किती वेळ गेला कुणास ठाऊक.

‘All right, तुम्ही जाऊ शकता,’ कुठून तरी आवाज आला.

मी उठलो आणि शांतपणे खोलीबाहेर पडलो.

डॉ. संजीव मंगरुळकर

दूरभाष: ९४०५०१८८२०

फसवणूक

फसवणूक

कॉलेजकडे जाणारा रस्ता चढाचा होता. सकाळचे नऊ वाजायला आलेले. लेक्चरला उशीर होणार बहुतेक अशा भीतीने जिवाचा पार आटापिटा करत सायकल ताणत होतो. पेडलवर उभा होत दोन्ही बाजूंना झुकत सगळ्या शरीराचं वजन टाकत गाडीला वेग देत होतो. अशा वेळेला नेमकी रस्त्यावर मरणाची गर्दी असते. रहदारीशी आट्य़ापाट्य़ा खेळत वाट काढावी लागते. एखाद्या तीरासारखा कॉलेजच्या फाटकातून आत घुसलो. वाहनतळावर सायकल लावली. कॉलेजच्या जिन्याच्या दिशेने पळतच निघणार तर पाठीवर जोरदार थाप पडली. इतकी जोरदार आणि अनपेक्षित की पार हेलपाटलोच मी. ही काय आफत म्हणून बघतो तर सम्प्या. तोंड फाकवून दातांचं प्रदर्शन मांडीत माझ्याकडे पाहून विस्तीर्ण हसत असलेला. थोडा वैतागलोच.

‘अरे, चल जाऊ दे ना लवकर. तिकडे मॅडमनी लेक्चर सुरुसुद्धा केलं असेल. चल चल, जाऊ या. उशीर झाला तर त्रास देते राव ती.’ असं म्हणत मी त्याला बाजूला सारत पुढे पळू लागलो.

‘गुड न्यूज, नो लेक्चर टुडे.  मॅडम आलेल्या नाहीत, येणारही नाहीत. अर्थात आनंदी आनंद गडे. आक्खी सकाळ रिकामी. एवं च पळणे नको. जिवाला त्रास नको.’ माझ्या जवळ येऊन खांद्यावर हात टाकून संप्यानं मला पार आवळलंच.

लेक्चर नाही म्हटल्यावर नाही म्हटलं तरी एक सैलपणाची भावना माझ्या मनात आली. संप्याविषयी प्रेम वाटू लागलं. आसपास सगळीकडे संगीत वाजतंय असं वाटू लागलं. कॉलेजच्या कट्ट्यावर बसलो. आनंदभरानं आसपास पाहत होतो. केवढा तरी आनंद होता चहूकडे. आमच्या वर्गातली आनंदी मुलं ठिकठिकाणी बागडत होती. समोर आमचं हॉस्पिटल होतं. तेही किती आनंदात होतं. एरवी खरं तर त्या हॉस्पिटलकडे मी नीटपणे पाहिलंसुद्धा नव्हतं कधी. मेडिकलच्या दुसऱ्या वर्षाची सुरुवात. अजून हॉस्पिटलमधल्या टर्मची सुरुवात झाली नव्हती. त्यामुळे हॉस्पिटल आतून नीट बघण्याची वेळच आली नव्हती. हॉस्पिटलची ती अक्राळविक्राळ इमारत दुरून पाहून होतो. तिथली ती भीषण गर्दी आमच्या कॉलेजमधूनही दिसत असे, जाणवत असे. अशी गर्दी की ती नुसती दुरून पाहिली तरी छाती दडपायची. नको वाटायचं. ती गर्दी नुसती दिसायची असे नाही तर त्या गर्दीला एक वासही असायचा. घामाचा, घाणीचा, गरीबीचा की नुसत्या वेदनेचा, कळायला खूप अवघड होतं. तो वासही अगदी इतका दूरवर आमच्या कॉलेजपर्यंत यायचा. एकेक वेळेला शिसारी वाटायची, त्याची सवय व्हायची होती अजून. पण आज तेच हॉस्पिटल मला आनंदी दिसू लागलं, आनंदी पेशंट, आनंदी सिस्टर्स. सगळा आनंदच सगळीकडे. बिनलेक्चरचा सार्वभौम आनंद.

कट्ट्यावर बसून मी मोकळा आनंद उपभोगत होतो. शेजारी संप्या. माझ्यासारखाच आनंदमार्गी! किती वेळ गेला ठाऊक नाही. अचानक संप्याला आठवण आली.

‘तब्येत बरी नाही राव माझी. घसा खवखवतोय. ताप येणारे बहुतेक. चल. येतोस? हॉस्पिटलला जाऊ. औषध आणू.’ संप्या म्हणाला.

‘अरे, हे काय भलतंच. हॉस्पिटलमधे जायचं? राजा, मला तर काहीसुद्धा माहीत नाही तिथलं, कधी आतसुद्धा गेलो नाहीये. कुठली ओ.पी.डी. कुठाय, पेपर कसा काढायचा, कुणाला भेटायचं- काहीसुद्धा माहिती नाही. काय बोअर आयडिया काढलीयेस. म्हणे हॉस्पिटलमधे जाऊ! त्यापेक्षा कँटीन परवडलं. चल. एक कप चहा टाकू.’  मी विरोधाचा माफक प्रयत्न केला. पण त्याचा उपयोग होणार नव्हता. संप्यानं सगळं काही जणू ठरवलंच होतं.

‘चल, चल. मला माहीत्ये रे सगळं. एक-दोनदा गेलो पण आहे मी तिकडे. काय विशेष अवघड नसतं रे त्याच्यात. तुला माहीत्ये का, आपण विद्यार्थी आहोत ना कॉलेजचे, आपल्याला फुकट असतं सगळं. नुसता एप्रन टाकायचा अंगावर आणि चलायचं पुढे पुढे. जाम भाव असतो राव या एप्रनला, माहित्ये? चल चल.’

माझा नाईलाज झाला. एप्रन अंगावर चढवला आणि निघालो मागे मागे संप्याच्या मार्गदर्शनाखाली. संप्या पहिल्यापासून थोडा जास्त शहाणा होता, धाडसी होता, इतपत मला माहीत होतं. चला, तेवढाच त्या निमित्तानं हॉस्पिटल सफरीचा अनुभव गाठी बांधू या असा व्यावहारिक विचार मी केला आणि हॉस्पिटलमधे घुसलो.

हॉस्पिटलच्या आवारात पाऊल टाकलं मात्र, तिथली एकूण परिस्थिती जाम अंगावर आली. लांबून जाणवलं तो मघाचा आनंद पार कुठच्या कुठे पळालाच जणू. कुणी तरी सरळ सरळ अंगावर हल्ला करावा असं वाटलं. माणसांचा महासागर. मळक्या कपड्यातली माणसं. दाढीवाली माणसं. लुंगीवाली माणसं. धोतरातली, पायजम्यातली माणसं. तशाच वेगवेगळ्या ग्रामीण पेहरावातील बायका. कुणी शेंबडी पोरं आयांच्या कडेवर घाबरून बसलेली किंवा आयांच्या बोटांना चिकटलेली आणि फरफटत चाललेली. कुणी रडतंय, भेकतंय. मधेच कुणी पेशंट चाकाच्या खुर्चीत बसून पळवला जातोय. कुणी एक दोघे आडवे स्ट्रेचरवर. तो स्ट्रेचरही पळतोय. सगळीकडे एक दिशाहीन धावपळ. गोंगाट. रांगा. पेपरसाठी रांगा. तपासण्यासाठी रांगा. सर्टिफिकेट्ससाठी रांगा. नुसत्या माहितीसाठी रांगा. कुणा एकाच्या नाकात नळी. ती तशीच घालून तो बाकड्यावर बसलेला. निवांत. निःसंकोच. एवढ्या बाजूच्या धावपळीतही निवांत. एक रांग अवघडलेल्या गरोदर स्त्रियांची. त्यांच्याबरोबर त्यांच्या आया, सासवा, त्यांची मुलं. ती तिथल्या त्या फरशीवर मजेत खेळतायत. त्यांचा निर्व्याज आनंद. तर वाहणारी भऴभऴती जखम घेऊन कुणी उभंय. तर कुणी वेदनेनं कळवळत रडतंय. विश्वरूप दर्शन. किंमत एक एप्रन मात्र. बाकी सब मोफत.

मी भांबावलो. संप्या एकदमच तयार इसम निघाला. एकदम झपाटलेला इसम. सगळ्या रांगात पहिला नंबर पटकावत तो वेगानं पुढे पुढे जात होता. त्यानं एक केसपेपर काढला. नाक-कान-घसा असं लिहिलेली ओ.पी.डी. शोधली. तिथल्या रांगेला हुलकावणी देत तो पार तिथल्या डॉक्टरसमोर जाऊन पोचला सुद्धा. मागे मी.

चष्मा घातलेले मध्यम वयीन असे कुणी डॉक्टर तिथे खुर्चीत बसलेले होते. डोक्यावर अभावानेच दिसणारे केस. नीट कातरलेल्या मिशा. चेहऱ्यावर मंदसं स्मित. एकूण ज्ञानाचं वलय त्यांच्या चेहऱ्यावर ओसंडून वाहत असलेलं. हे नाक-कान-घसावाले डॉक्टर डोक्यावर एक वेगळाच आरसा धारण करून बसतात. समोरच्या दिव्यातून प्रकाश परावर्तन करून ते त्या आरशातूनच पेशंटची तपासणी करतात. हा आरसा वरखाली करण्याचीही एक खास लकब असते. त्या लकबीतून तर तुम्ही तुमचा अनुभव, तुमचे श्रेष्ठत्त्व सिद्ध करत असता. ज्या सफाईदारपणे आमचे हे डॉक्टर तो आरसा वरखाली करत होते ते पाहू जाता ते एकदम वाकबगार आणि अनुभवी डॉक्टर असणार यात संशय नव्हता. डोक्यावरच्या आरशाशी चाललेला त्यांचा तो अविरत चाळा, ते अनुभवी आणि ज्ञानी हसू पाहून मी तर खूषच झालो, इतका की पुढे आपणही नाक-कान-घसा तज्ज्ञ व्हायचं असा माझा मनोमन निश्चयच झाला. डॉक्टरांभोवती तीन-चार शिकाऊ डॉक्टरांचा घोळका होता. अंगावर कसेबसे चढवलेले एप्रन आणि चेहऱ्यावर अथांग जिज्ञासा धारण करणारे हे विद्यार्थी सर देतील ते ज्ञान ग्रहण करायला अगदी उत्सुक होते. सर बोलताहेत आणि विद्यार्थी आज्ञाधारकपणे माना हलविताहेत असे ते दृश्य. मला ग्रेट वाटले.

डॉक्टरांनी संप्याकडे पाहिले. वरपासून खालपर्यंत पाहिले. मग माझ्याकडे पाहिले. पुन्हा तसेच. वरपासून खालपर्यंत. मी उगाच नखशिखांत घाबरून गेलो. आतल्या आत लटपटू लागलो. डॉक्टरांनी केस पेपर हातात घेतला.

‘पेशंट कोण?’ त्यांनी विचारले.

‘मी, सर’ संप्या पुढे होत म्हणाला. काय सॉलिड गट्स आहेत राव, मला मनोमन वाटले.

‘तू? कुठल्या वर्षाचा रे तू?’

‘सेकंड इअर, सर’

‘सेकंड इअर काय. हं. काय होतंय तुला?’

‘सर्दी झालीय सर, नाक वाहतंय. घसा दुखतोय. ताप पण आहे. रोज संध्याकाळी डोकं दुखतंय. अंग जड झालंय. खूप अशक्तपणा आलाय, सर.’ संप्यानं लक्षणांची पार सरबत्तीच लावली. हा इतका आजारी असेल मला वाटलं नव्हतं. मला तर कीवच आली बिचाऱ्याची. इतका आजारी आणि तरीही कॉलेजला येतो. कमालच आहे म्हणायची.

सरांनी शांतपणे ते ऐकलं. पुन्हा एकदा एका सफाईदार लकबीनं डोक्यावरचा आरसा खाली घेतला आणि ते संप्याच्या घशाच्या अंतर्गत निरीक्षणात मश्गुल झाले.  इकडून तिकडून चहुबाजूनी निरीक्षण करून समजल्यासारखी मान हलवत ते अखेर संप्याच्या घशातून बाहेर आले. आसपास पाहू लागले.

‘चांगलाच सुजलाय रे घसा तुझा.’ संप्याकडे पाहत ते सहानुभूतीने म्हणाले. आजूबाजूला नजर टाकल्यावर बाजूचे ते विद्यार्थी त्यांच्या नजरेला पडले. ते जणू भानावर आले.

‘Look here, boys, he has acute pharyngitis. You can see the inflamed pharynx, tonsils. Come, all of you have a look.’

सरांनी हे नुसते म्हणायचा अवकाश की ते चारही विद्यार्थी अधाशासारखे पुढे सरसावले. पुन्हा एकदा सरांनी शैलीदारपणे डोक्यावरचा आरसा फिरवला, अशा नेमकेपणे की त्या उजेडात संप्याचा घसा अंतर्बाह्य जणू उजळून निघाला. सरांच्या मागच्या बाजूला दोन विद्यार्थी, बाजूने आणखी दोन विद्यार्थी. सगळ्यांनी संप्याच्या घशाचे मनसोक्त निरीक्षण केले. सारखा ‘आ’ करून संप्याचा घसा परत वेगळ्या प्रकाराने दुखणार की काय असे मला वाटू लागले. बिच्चारा. काही क्षण असेच गेले. निरीक्षण झाले. सगळ्यांचे पूर्ण समाधान झाले याची खात्री झाल्यावरच सरांनी पुन्हा एका सफाईदार हालचालीत डोक्यावरचा आरसा वर ढकलला आणि अखेर संप्याला तोंड मिटायची परवानगी दिली. इतका वेळ उघडे ठेवलेले तोंड मिटायला संप्याला क्षण दोन क्षण जास्तच वेळ लागला की काय अशी शंका मला वाटली. पण तो भास असावा.

तपासणी झाली. संप्या उठला. सरांनी त्याच्या हातात केस पेपर दिला. त्यावर त्यांनी काही औषधे लिहिली होती. संप्यानं तो कागद हातात घेतला.

‘चल,’ असे मला नजरेनेच खुणावले आणि झपाटल्यासारखा तो खोलीतून बाहेर पडला. त्याच्या मागोमाग मी. इथून पुढचा संप्याचा झपाटा विलक्षणच होता. एखाद्या विजयी योद्ध्यासारखा तो तिथून निघाला. हॉस्पिटलची ती गर्दी त्याला थोपवू शकली नाही. मधे मधे लुडबुडणारी लहान पोरं त्याचा मार्ग रोखू शकली नाहीत. मधून मधून आडवे येणारे स्ट्रेचरसुद्धा त्याचा वेग कमी करू शकले नाहीत. पार दमछाक झाली माझी त्याच्या मागे धावता धावता. आजारपणातही इतके बळ. कमालच म्हणायची. वेगाने आम्ही कुठल्याशा रांगेजवळ गेलो. पुन्हा एकदा एप्रनचा प्रभाव दाखवत पहिला नंबर मिळविला. तिथे कागद दाखवून संप्यानं त्याची औषधं मिळवलीसुद्धा. फारसं काही कळायच्या आत आम्ही हॉस्पिटलच्या बाहेरसुद्धा पडलो.

कॉलेजात आमच्या नेहमीच्या कट्ट्यावर जाऊन पोचलो तेव्हा कुठे संप्या स्थिरावला. कट्ट्यावर विसावला. आणि अचानक मोठमोठ्याने हसू लागला. खिंकाळू लागला. त्याचं हसणं इतकं वाढलं की मला काय करावे हेच कळेना. आजारासाठी औषधं मिळाली आणि तीही फुकटात, याचा आनंद आणि तोही इतका. या संप्याला झालंय तरी काय? मला कळेना. संप्या हसत होता, हसता हसता उठत होता, लोळत होता. त्याच्या डोळ्यातून नाकातून पाण्याच्या नुसत्या धारा लागलेल्या. मी भांबावून पाहत होतो. आता याचे काय होणार अशी काळजी मला लागलेली. याला परत हॉस्पिटलात न्यावे लागते की काय असे मला वाटून गेले. ‘हर्षवायू’ म्हणतात तो तर हा नव्हे. माझे वैद्यकीय ज्ञान तेव्हा यथातथाच होते म्हणून असली काही तरी भन्नाट शंकाही माझ्या मनात येऊन गेली.

थोडा वेळ गेला. संप्या हळूहळू शांत झाला. अगदी अधून मधून एखादा हसण्याचा हुंदका येण्याइतपत त्याची प्रगती झाली.

‘च्यायला, काय झालंय तरी काय लेका तुला. वेडबीड लागलं का काय?’ मी विचारलं. तसा संप्या उठला. कट्ट्यावर ताठ उभा राहिला. खाली बसून मी वर त्याच्याकडे पाहत राहिलेलो. तर त्याने पुन्हा एक सणसणीत धपाटा माझ्या पाठीत घातला आणि तो म्हणाला, ‘अरे साल्या, सॉलिड कमाल झाली राव. अरे मी आजारी नव्हतोच. सर्दी झालीय माझ्या बहिणीला. आज वेळ होता, म्हटलं, बघू जमलं तर तिला औषध नेऊ फुकटात. म्हणून गेलो तिथं. मी सांगितली ना ती लक्षणं माझी नव्हतीच. माझ्या बहिणीची होती.’ असं म्हटला आणि पुन्हा एकदा तो हसत सुटला. अविरत हसत सुटला.

डॉ. संजीव मंगरुळकर

दूरभाष: ९४०५०१८८२०